Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T11:40:12.611944+00:00

Таврат: ЭхкъечӀун

Таврат: ЭхкъечӀун

1. Таврат

1. Гафарган (Таврат)

2. Заланвал / Кьадарар - Таврат

3. Пак Каламдин ктабар

4. Варцарин тӀварар

5. Ибрагьиман тухумдин тар

6. Картаяр - Таврат

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Таврат

Таврат

1. Сифте гаф

1. ЭхкъечӀун

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай Таврат, Пак Каламдин са пай я.

Пак Калам гзаф асиррин девирда гьар жуьредин авторри кхьенвай ва дуьнья халкь авурдалай гатӀунна чи аямдин сад лагьай асирдал къведалди кьиле фейи вакъиайрикай раханвай 60-далайни гзаф ктабрикай туькӀуьр хьанва.

Пак Калам чӀехи кьве паюникай ибарат я – Сифтегьан Икьрар ва ЦӀийи Икьрар. ЦӀийи Икьрарда Иса Месигьдин ва Адан рекьел алайбурун уьмуьрдикай ва крарикай, иманийрин сифте кӀватӀалдикай, ам арадал атуникай ва къвердавай мягькем хьуникай раханва.

Сифтегьан Икьрар чеб санал кӀватӀнавай Тавратдикай, йисарганрикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва шиирралди кхьенвай ктабрикай арадал атанва. Таврат неинки са ачухзавай, гьакӀ вири Пак Каламдин бине кутазвай ктабни я. Ана дуьнья, инсан халкь авуникай, гунагьдинни азабдин эвел кьиликай ва Аллагьдинни инсандин рафтарвилерикай ихтилат физва.

Таврат лезги чӀалаз къадим чувуд текстинин бинедаллаз элкъуьрнава. Вич уьлчме тир и текстинин къайдадилай элячӀунин гьакъиндай текстологиядин чараз гудай къейдера виликамаз гъавурда твазва. Алавайра квез Пак Каламдин тӀварарин, манайрин, гьакъикъатдин затӀарин сиягь ва гьакӀни географиядин картаяр, варцарин тӀварарин ва кьадаррин таблицаяр жагъида.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди Таврат лезги чӀалаз элкъуьрайбуруз, редакторриз, ам таржума авунин ва чапдай акъуддайвал гьазурунин карда иштирак авур ва гьакӀни ктаб кӀелзавайбурув агакьун патал куьмек гайи вирибуруз сагърай лугьузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институт, Москва

ЭхкъечӀун

ЭхкъечӀун

1. Гьахьун

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

Гьахьун

ЭхкъечӀун

Гьахьун

Тавратдин кьвед лагьай ктабда Исраилдин халкь арадал атуникай – Якьубан эвледар Мисридин лукӀвиликай хилас хьуникай ва адаз Къанун гуникай, – раханва. И вакъиаяр пуд агъзур йисалайни гзаф идалай вилик кьиле фена (дуьм-дуьз вахтунин гьакъиндай тарих чирунал алахънавайбур са фикирдал атанвач).

Ктабдин сад лагьай паюна (1-19-кьилер) Мусадикай – Реббиди Вичин халкь Мисридай ахкъудун патал хкягъай касдикай – ахъайзава. Кьвед лагьай паюнани (20:2-17) – Аллагьдинни Адан халкьдин арада Икьрар кутӀуникай, Къанун гуникай. Къанундин асас бине Аллагьдин 10 веси я. Гьа и весийрикай алай аямдин дуьньяда гзаф халкьар патал ахлакьдин къайдаяр хьанва.

Аллагьди Мусадизни халкьдиз Вичин къанунарни насигьатар, Вичин къилих ва вичин халис ТӀвар къвез-къвез ачухарзава. Ада Мусадиз виче Ребби Вичин халкьдин арада аваз жедай Алачух, исраилвийрин рекьин мескен, гьикӀ къулайвилелди туькӀуьрдатӀа бегьем тир тайинвал авай рекьер къалурна (25-30 кьилер). Аллагь – къайгъуда такьадай килигдайди ваъ, Ада абуруз хиве кьурвал, Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан эвледар азад авун патал, чилин тарихдин гьерекатдик акахьзавайди я. Гьа са вахтунда ктабди чаз Мусадиз лап гьар са камуна инсанрин патай жезвай аксивиликай суьгьбетзава: адет хьанвай лукӀвал абуруз гьеле гъавурда гьат тавунвай азадвилелай саламат яз аквазва. «Хьунухь» ктабда хьиз, «ЭкъечӀунани» Библияди вичин игитар гьар патарихъай, зайифвилерни кимивилер чуьнуьх тийиз, къалурзава.

1

Исраил Мисридикай азад хьун

(1:1–15:21)

Исраил Мисрида чандал гъун

1^1Ингье Якьубахъ галаз санал чпин хизанарни галаз Мисридиз атай адан рухвайрин тӀварар (абурукай гьар сад вичин хизанни галаз атанай): 2Рувен, Шимун, Леви, Ягьуд, 3Исахар, Забулун, Бунъямин, 4Дан, Нифтали, Гад ва Ашер+.

5Вири абур, Якьубан несилар – вичи а чӀавалди гьеле Мисрида уьмуьр тухузвай Юсуфни кваз, пудкъанни цӀуд кас авай+.

6Юсуф кьенай, адан стхаярни ва абурун вири несилни кьенай. 7Исраилан эвледар лагьайтӀа, аладун-веледун гзаф тир, абурун кьадар датӀана артух жезвай, къвердавай абурун къудрат гзаф жезвай; са тӀимил вахтунда абурувди вири уьлкве ацӀанай.

8Мисридин тахтунал, вичиз Юсуфакай са затӀни чин тийидай, цӀийи пачагь хкаж хьанай+. 9Ада вичин итимриз лагьана: «Килиг садра Исраилдин халкьдин кьадар гьикьван гзаф хьанватӀа: абурухъ чалай гзаф къуват ава. 10Абур мадни артух тахьун патал са вуч ятӀани кьетӀна кӀанда. ТахьайтӀа, дяве гатӀунайтӀа, абур чи душманрихъ галаз сад хьана, чаз аксина къарагъда ва чи гъиликай хкечӀда».

11Исраилдин рухваяр залан кӀвалахривди гьелек авун патал мисривийри абурун кьилел къаравулар эцигна ва фиръаван патал чпихъ гьамбарханаяр галай кьве шегьер эцигиз туна – Питам ва Рамсес+. 12Амма мисривийри Исраилдин рухваяр гьикьван гзаф азиятдик кутунатӀани, гьакьван абурун кьадар гзаф жезвай. Мисривийриз абур авайдалайни гзаф жез кичӀе хьана 13ва, са жизвини инсаф тийиз, абур кӀвалах авуниз мажбур ийизвай. 14Абуру Исраилдин рухвайрин вири уьмуьр зиллетдиз ва залан зегьметдиз элкъуьрна: абуру палчух тӀушунзавай, кьарунчӀар атӀузвай, чуьлда кӀвалахзавай. Абурув и кӀвалахар гьич са жизвини язух татана, гужуналди ийиз тазвай.

15Мисридин пачагьди Исраилдин кьилинбур тир мамач-папариз вичин патав эверна. Садан тӀвар Шифра, муькуьдан Пуа тир.

16«Иври папаривай аялар кьабулдай чӀавуз, – лагьана ада ибуруз, – вуж хазватӀа килиг. Гада яз хьайитӀа – йикь, руш яз хьайитӀа – чан алаз амукьрай».

17Амма мамач-папариз Аллагьдихъай кичӀе тир ва гьавиляй Мисридин пачагьдин эмирдиз яб ганачир: гадаяр сагъ-саламатдиз тазвай.

18Пачагьди абуруз мад вичин кьилив эверна ва жузуна: «Куьне гадаяр вучиз рекьин тавуна тазва?» 19«Иври папар мисривияр хьтинбур туш, – жаваб гана мамачри, – абур гзаф уьтквембур я. Мамач-паб гьич атана агакьни тавунмаз, чувуд папари хана жеда». 20И кардай Аллагьди мамач-папарив хийирдалди агакьарна. Исраилдин халкь лагьайтӀа, къвердавай гзаф ва адан къуват артух жезвай. 21Мамач-папариз Аллагьдихъай кичӀе тирвиляй, Аллагьди абурун хизанриз хушбахтвилин рехъ ахъайнай.

22ИкӀ хьайила, фиръаванди вичин халкьдиз ихьтин эмир гана: «Чувудриз жезвай вири гадаяр Нил вацӀуз гадара. Чан алаз анжах рушар тур».

2

Муса пайгъамбар дидедиз хьун

2^1А чӀавуз Левидин тайифадикай тир сада вичин тайифадикай тир паб къачуна+. 2Абуруз хва хьана. Дидедиз ам гьикьван хушди ятӀа акуна ва пуд вацра ам чуьнуьхна хвена. 3Мад адавай ам чуьнуьхиз хъхьанач. И чӀавуз ада нацӀарикай хранвай зимбил къачуна, адал къирдин шкьакь алтадна, куьрпе аял ана эцигна ва Нил вацӀун къерехда, нацӀар авай чкада туна. 4Аялдин вах са тӀимил яргъал хьиз акъвазна, адаз вуч жедатӀа, килигзавай.

5Ингье Нилдин къерехдал эхъуьн патал вичин къаравушарни галаз фиръавандин руш атана. Адаз нацӀарин юкьва авай зимбил акуна, къаравушдиз ам вичин патав гъваш лагьана эмир гана, 6ахъайна килигайла ана бицӀек акуна. Аял шехьзавай, ва адаз адан язух атана. «Им иврийрин аялрикай я», – лагьана фиръавандин руша.

7Аялдин ваха адавай хабар кьуна: «Белки фена вичи аялдиз нек гана ам вун патал чӀехи ийидай иври папаз эверин?» 8«Алад», – лагьана фиръавандин руша. Руша фена аялдин диде галаз хтана, 9ва фиръавандин руша адаз лагьана: «Им къачуна, идаз хур це. За ваз ви гьакъи гуда».

Папа аял къачуна ва ам чӀехи авуна, 10ахпа ам чӀехи хьайила, фиръавандин рушан кьилив хкана. Адани гада хвавиле кьабулна ва адал «За ам цикай хкудна» лугьуз Муса[*] тӀвар эцигна.

Муса Мидияндиз катун

11Вахтар къвез алатна. Муса чӀехи хьана. Ам вичин ватанэгьлийрин патав атана ва абурун залан зегьмет акуна. Адаз мисривиди вичин ватанэгьли гьикӀ гатазватӀа акуна. 12Муса инихъ-анихъ килигайтӀа – патарив гьич са касни гвачир. Ада мисриви яна кьена, ва мейит къумадик кучукна.

13Пакадин юкъуз Муса мад абурун кьилив хтана – ва акуна хьи, кьве иври чеб чпихъ галаз кикӀизва. «Вуна ви жуванди вучиз гатазва?» – хабар кьуна Мусади кефи хазвай касдивай. 14Адани жаваб гана: «Вакай чи кьилел чӀехидини дуванбег ни авунвайди я? ТахьайтӀа ваз зунни мисриви хьиз яна рекьиз кӀанзавани?» Мусадик кичӀ акатна: ада вири малум хьанва лагьана фикирна.

15Фиръавандиз хьайи агьвалатдикай хабар хьайила, Мусадиз кьиникьин жаза гуз кӀан хьана. Амма Муса фиръавандикай катна фена мидиянвийрин уьлкведа уьмуьр тухуз ацукьна.

Ам къуйдин патав ацукьнавай чӀавуз, 16къуйдин патав Мидияндин диндин къуллугъдардин ирид руш атана. Абуру кягъиз яд къачуна ва бубадин суьруь патал латар ацӀурна, 17амма инал атай чубанри абур чукуриз хьана. Мусади къарагъна абурун пад кьуна, ахпани абурун хпериз яд гана.

18Рушар элкъвена чпин буба Регуилан яни ЙитӀаран, кьилив хтайла, ада жузуна: «Къе куьн фад хтана хьи?»+
19«Са течир мисривиди, – лагьана абуру, – чубанрин вилик чи пад хвена, ахпани кягъиз яд акъудна ва чи хипериз гана». 20«Бес ам гьина ава? – жузуна бубади. – Куьне адаз вучиз эвернач? Эвера, чахъ галаз санал фу тӀуьрай».

21Мусади и мидиянвидин патав акъвазун кьетӀна. Ада Мусадиз вичин руш Сипара пабвиле гана, 22ва абуруз хвани хьана. Мусади «Зун чара чилел уьмуьр тухуз ацукьна» лугьуз адал Гершам[*] тӀвар эцигна.

23Гзаф вахтар алатна. Мисридин пачагь кьена. Исраилдин рухвайри залан кӀвалахрик суза ийизвай, куьмекдихъ ялварзавай – ва абурун шикаятар Аллагьдив агакьна. 24Аллагьдиз абурун сузадин ван хьана – ва Ибрагьимахъ, Исакьахъ ва Якьубахъ галаз авай вичин икьрар рикӀел хкана+. 25Аллагьди Исраилдин рухвайриз вил яна фикир гана – Аллагьди абуруз Вичин чин ачухна!

3

Мусадиз эверун

3^1Мусади вичин апаян, Мидияндин диндин къуллугъдар ЙитӀрадин, хпер хуьзвай. Са гъилера ам вичин суьруьни галаз кьурумдин лап яргъаз фена ва Аллагьдин дагъдив, Харебдив агакьна. 2Ана Реббидин Малаик адан вилик пайда хьана – валан къене кузвай ялав яз.

Мусадиз акуна: вал ялавди кьунва, амма кузвач. 3«Фена садра, – фикирна ада, – им вуч зурба аламат ятӀа килигин кван. Вучиз вал кузвач?»

4Реббидиз Муса килигун патал мукьва хьанвайди акуна – ва Аллагьди цӀай кьуна кузвай валай Мусадиз эверна: «Муса, я Муса!» «Гьай!» – жаваб гана ада. 5Реббиди лагьана: «Мукьув жемир. Жуван кӀвачин къапар хтӀуна: вун акъвазнавай чка пак чил я».

6«Зун ви бубайрин Аллагь я, – лагьана Ада Мусадиз. – Зун Ибрагьиман Аллагь я, Исакьан Аллагь я, Якьубан Аллагь я». Мусади чин кӀевна: адаз Аллагьдиз килигиз кичӀезвай+.

7Реббиди лагьана: «Зи халкьдиз Мисрида инсаф тийизвайдакай Заз хабар ава. Заз абурун шел-хвалдин ван къвезва – кьилеллайбуру адаз зулумар ийизва! Заз Зи халкьди чӀугвазвай азабдикай хабар я. 8Зун, ам лукӀвиликай азад авун патал, атанва, ам Мисридай иер ва гегьенш, вичикай некни вирт хкатзавай чилел хутахун патал – къенанвийрин, хетийрин, амарийрин, перизийрин, гьивийрин ва ябусвийрин чилерал, – эвичӀнава+. 9Исраилдин рухвайрин арзаяр Зав агакьнава. Ва гьакӀни, Заз мисривийри абуруз ийизвай зулум акуна. 10Гьавиляй алад, За вун фиръавандин кьилив ракъурзава: зи халкь, Исраилдин рухваяр, Мисридай акъуд!»

11«Зун вуж я хьи, – лагьана Мусади, – фиръавандин кьилив фена, Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъуддайвал?»

12«Зун вахъ галаз я, имни вун Зи илчи тирвилин лишан жеда, – жаваб гана Реббиди. – Вуна Зи халкь Мисридай ахкъуддай чӀавуз, куьне и дагъдал атана Заз къуллугъда».

13Мусади жузуна: «Ингье зун Исраилдин рухвайрин кьилив фида ва абуруз лугьуда: „Зун куь кьилив куь бубайрин Аллагьди ракъурнавайди я“. Амма абуру: „Адан тӀвар вуж я?“ – лагьана хабар кьуртӀа, за вуч жаваб гун лазим я?» 14«Зун Я, Вуж Зун ЯтӀа, – жаваб гана Аллагьди. – Исраилдин рухвайриз гьа икӀ жаваб це: „Зун куь кьилив ракъурнавайдан тӀвар ‹Зун Ава› я“»+.

15Ва мадни Аллагьди Мусадиз лагьана: «Исраилдин рухвайриз лагь хьи, вун ракъурайди Ребби я, чпин бубайрин – Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагь. Им – даим Зи тӀвар я: несилрилай несилралди заз гьа икӀ эверрай.

16-17Гьавиляй алад фена Исраилдин агъсакъалар эвер гана кӀватӀа ва абуруз лагь: „Реббиди, куь бубайрин Аллагьди, Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагьди, зи вилик атана ва квез икӀ лугьун патал эмир авунвайди: ‹За куьн галайвал вил вегьена ва мисривийри квез вуч ийизватӀа акуна. Зани кьетӀна: За куьн Мисридин зулумдикай къенанвийрин, хетийрин, амарийрин, перизийрин, гьивийрин, ябусвийрин чилел – вичикай некни вирт хкатзавай чилел хутахда›“ лагьана абуруз малумара.

18Исраилдин агъсакъалар ви чӀалаз килигда. Абур вахъ галаз санал Мисридин пачагьдин кьилив фида, ва куьне адаз икӀ лугьуда: „Чи вилик Ребби, Исраилдин Аллагь атана. Чаз кьурумдиз фена пуд йикъан рехъ атӀана ва ана Реббидиз, чи Аллагьдиз, къурбанд ийидай ихтияр це“.

19Заз чида хьи, Мисридин пачагьди квез ихтияр гудач, куьн Зи къудратдизни килиг тавуна гужуналди кьуна акъвазариз алахъда. 20Амма За Жува, Жуван гъилелди Мисри кукӀварда. За аламатар къалурда – ва ахпа ада куьн ахъайда+. 21За мисривийрин вилерай квез майилвал жедайвал туькӀуьрда, – ва куьн Мисридай гъил ичӀидаказ хъфидач+. 22Куь папари чпин къуншияр тир мисриви папаривай къизилдинни гимишдин шейэр ва алукӀдай парталар тӀалабрай. Куьне гьатта куь аялрални чӀагана алукӀда! Куьн Мисридай гъиле гьатай гзаф девлет гваз хъфида».

4

4^1Амма Мусади лагьана: «Бес зи чӀалахъ тахьана яб гун тийиз хьайитӀа, „Ребби ви вилик пайда хьайиди туш!“ лагьайтӀа, вуч ийин?» 2«Ви гъиле авайди вуч я?» – жузуна Реббиди Мусадивай. «КӀекӀец», – жаваб гана ада. 3«Ам чилел гадра», – эмир гана Реббиди. Мусади гадарна. КӀекӀец гъуьлягъдиз элкъвена, ва Муса адакай катна. 4Амма Реббиди адаз лагьана: «Гъил яргъи авуна адан тумунилай яхъ». Мусади гъил яргъи авуна, гъуьлягъ кьуна – ва адан гъиле ам мад кӀекӀецдиз элкъуьн хъувуна. 5Реббиди лагьана: «Им ви вилик Ребби, абурун бубайрин Аллагь – Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагь, атайди абур агъун патал я».

6«Гъил хъуьчӀуьк кутур», – эмир гана Реббиди Мусадиз. Мусади гъил хъуьчӀуьк кутуна. Аникай хкудайла, гъил жив хьиз лацу тир – жузам азардик хьиз. 7«Мад гъил хъуьчӀуьк кухтур», – эмир гана Реббиди. Мусади вичин гъил мад хъуьчӀуьк кухтуна, ва хкудайла, гъил гьа виликдай хьиз тир – сагълам беден хьиз.

8Реббиди лагьана: «Абур вахъ агъун тавуртӀа, сифте аламатди абур чӀалахъ тавуртӀа, абур кьвед лагьай аламатди чӀалахъарда. 9Амма абур и аламатри чӀалахъ тавуртӀа, Нилдин яд кяна хьиз чилел илич, ва и яд ивидиз элкъведа».

10Амма Мусади Реббидиз минет авуна: «Эй, зи Агъа! Захъ рахунин цӀалцӀамвал авайди туш. Виликдайни рахаз чидайди тушир, исятдани, Вун захъ галаз, Ви лукӀрахъ галаз, рахазвай чӀавузни, – чизвач».

11Реббиди лагьана:

«Ни гана инсандиз мез?

Ни ам ийизва лалди я тушни бишиди?

Ни ам ийизва вилериз аквадайди
я тушни буьркьуьди?

За, Реббиди!

12Гьавиляй алад кван! Вун рахадайла, Зунни вахъ галаз жеда; вуч лугьудатӀа, За Жува ваз чирда».

13«Эй, зи Агъа! – минетна Мусади. – Вуж кӀандатӀани – ракъура!» 14И чӀавуз Реббидик хъел акатна ва адаз лагьана: «Бес ви стха леви – Гьарун вуч я? Заз малум тирвал, низ-низ – адаз рахаз чидайди я! Ам ви вилик экъечӀда, вун аквада ва хвеши жеда, 15вунани адаз вири ахъайда ва вуч лугьун лазим ятӀа, гъавурда твада. Куьн рахадай чӀавуз Зун квехъ кьведахъни галаз жеда; вуч авуна кӀандатӀа, За Жува квез чирда. 16Ви паталай Гьарун халкьдихъ галаз рахурай ва адакай ви мез хьурай: вакайни адаз Аллагьдин гафар лугьузвайди хьурай. 17Жувахъ галаз и кӀекӀецни къачу: адан куьмекдалди вуна аламатар къалурда».

18КӀвализ хтайла, Мусади вичин апай Ятераз лагьана: «Заз зи стхайрин патав, абур сагъ-саламатдиз аматӀа чирун патал, элкъвена Мисридиз хъфидай ихтияр це». «Секиндиз алад», – жаваб гана Ятера.

19Ана, Мидиянда, Реббиди Мусадиз лагьанай: «Элкъвена Мисридиз ахлад. Вун терг ийиз кӀан хьайи вирибур кьенва»+. 20Мусани, пабни аялар ламрал ацукьарна, гъилени Аллагьдин кӀекӀец кьуна, Мисридиз рекье гьатна.

21Реббиди Мусадиз лагьана: «За ваз аламатар къалурдай къуват ганва. Мисридиз хъфейла, вири и аламатар фиръавандин вилик къалура. Амма За фиръавандив терсвал ийиз тада: ада куьн ахъайдач. 22А чӀавуз вуна адаз лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Исраил – им Зи хва я, Зи сифте велед я. 23За ваз, ада Заз къуллугъ авун патал, Зи хва ахъаюн эмир авунай, амма вуна ахъайнач! И кардай За ви сифте хва рекьида!›“»

24Рекье йиф акъуддай чкадал, Реббидиз Мусадин кьилив атана ам рекьиз кӀан хьанай. 25И чӀавуз Сипаради са хци къван къачуна, вичин хцин эркеквилин лишан суьннет авуна ва адан иви Мусадин кӀвачеривай гуьцӀна. «Вун ивидалди зи чам я!» – лагьана ада. 26Реббидини ам секиндиз туна. «Ивидалди чам» – икӀ ада суьннетдин себебдикай лагьанай.

27И чӀавуз Реббиди Гьаруназ эмир гана: «Алад кьурумдиз, Мусадин вилик экъечӀ!»

Гьарун рекье гьатна ва Аллагьдин дагъдин патав ам Мусадал гьалтна. Абуру гарданра гьатна теменар гана. 28Мусади вичикай Реббиди илчи хкягъайла, квекай ихтилат авунатӀа ва вичиз гьихьтин аламатар къалурун эмир авунатӀа, Гьаруназ ахъайна.

29Абур фена ва Исраилдин вири агъсакъалар кӀватӀна. 30Реббиди Мусадиз лагьай вири затӀарикай Гьаруна абуруз ихтилат авуна, халкьдин вилик аламатар къалурна, – 31ва инсанар чӀалахъ хьана. Исраилдин рухваяр Реббиди Вичин рикӀел хкайди ва абурун азиятар акурди ван хьайила, абуру метӀерал аватна икрам авуна.

5

Исраилдин рухвайри мадни гзаф зегьмет чӀугун

5^1Мусани Гьарун фиръавандин кьилив атана ва адаз лагьана: «Реббиди, Исраилдин Аллагьди, лугьузва: „Зи халкь кьурумдиз ахъая – Зи сувар кьиле тухун патал!“» 2Фиръаванди жаваб гана: «А Ребби вич вуч кас я хьи, за адаз яб гудайвал ва Исраилдин рухваяр ахъайдайвал? Заз а Реббини чидайди туш, я Исраилдин рухваярни ахъайдач». 3«Чи вилик Исраилдин Аллагь атана, – лагьана Мусадини Гьаруна. – Чаз са пуд йикъан рекьиз кьурумдиз фидай ва чи Реббидиз, чи Аллагьдиз, къурбандар гудай ихтияр це, – тахьайтӀа Ада чун тӀегъуьндикди, я тушни туруналди тергда». 4Амма пачагьди абуруз жаваб гана: «Мусани Гьарун, вучиз куьне жуван халкь кӀвалахдикай хкудзава. Алад фена кӀвалаха!»

5«Куьбур акьван гзаф ава хьи, – лагьана фиръаванди Мусадизни Гьаруназ, – квез лагьайтӀа абуру кӀвалахар гадарна кӀанзавани?»

6Гьа и юкъуз фиръаванди кьилеллайбурузни кавхайриз эмир гана: 7«Къедлай кьулухъ Исраилдин рухвайриз виликдай хьиз кьарунчӀар патал самар гумир, – чпи фена а самар кӀватӀ авурай. 8КьарунчӀар лагьайтӀа, абурувай гьа виликдай хьиз гьаркь[*] ая, кьадар тӀимиларун герек туш. ТахьайтӀа абуру лап темпелвилиз кьил янава: чеб, ана чпин Аллагьдиз къурбандар гун патал, кьурумдиз ахъаюн тӀалабзава. 9КӀвалахдин заланвал артух жеда – зегьмет чӀугвада, тум-кьил авачир гафариз яб гудач!»

10Фиръавандин патавай хтана, кьилеллайбуруни кавхайри Исраилдин халкьдиз лагьана: «Фиръаванди квез мад самар гумир лагьана эмир авунва. 11Куьне квез гьинай кӀандатӀани самар кӀватӀ ая, кьарунчӀар лагьайтӀа, виликан кьадардилай тӀимил тушиз атӀутӀ».

12Инсанрини вири Мисри тирвал къекъвез ва самарин чкадал чуьлда экъечӀзавай техилар чухваз хьана. 13Кьилеллайбуру лагьайтӀа, абурук тади кутаз хьана: «Гьар юкъуз виликдай квехъ самар авайла атӀузвай кьадар кьарунчӀар атӀутӀ!» 14Исраилдин рухвайрин кьилел фиръаванди эцигнавайбуру гила кавхаяр гатаз, абурувай гьаркь ийиз хьана: «Вучиз тайинарнавай кьадар кӀвалах кьилиз акъудзавач? Гьа виликдай ийизвай кьадар кьарунчӀар ийидайвал хьурай!» 15Исраилдин рухвайрин кавхаяр шикаят ийиз фиръавандин кьилив фена: «Вучиз вуна чаз, ви лукӀариз, ихьтин кар кьазва? 16Чаз, ви лукӀариз, самар гузвач, амма кьарунчӀар атӀун тӀалабзава! Чун, ви лукӀар, гатазва! Ихьтин кӀвалахар авун ви инсанриз гунагь я!» 17«Куьне акьалтӀай гьалда темпелвал ийизва! – жаваб гана абуруз фиръаванди. – Темпелар хьанва ва гьавиляй лугьузва: „Ша фена Реббидиз къурбандар гуда!“ 18Гила фена кӀвалаха. Самаралди куьн мад таъминар хъийидач, кьарунчӀар лагьайтӀа герек кьадар гьазура!»

19Исраилдин рухвайрин кавхаяр крар чӀур хьанвайдан гъавурда акьуна: кӀвалахар тӀимилардач.

Реббиди азад авун хиве кьун

20Фиръавандин кьиливай хтана, абуру вил алаз акъвазнавай Мусадинни Гьарунан патав атана, 21ва абуруз икӀ лагьана: «Реббидиз куьне вуч ийизватӀа акурай ва Гьада куь дуван авурай! Куьн себеб яз фиръавандиз ва адан мукьуванриз чун такӀан хьанва эхир. Абур чун рекьиз гьазур я!»

22Мусадини Реббидиз ялвар авуна: «Агъа! Вучиз Вуна и халкьдиз азият гузва? Вучиз Вуна зун иниз ракъурна? 23Зун фиръавандин кьилив ви илчи хьиз атана – амма абуруз авайдалайни пис хьана! Гьа икӀ Вуна Ви халкь хилас ийидач!»

6

6^1Реббиди жаваб гана:

«Ваз аквада хьи, За фиръавандиз вуч ийидатӀа!

Зи гъилин заланвилик ада ивияр ахъай хъийида!

Зи гъилин заланвилик ада абур уьлкведай чукурда!»

2Аллагьди Мусадиз лагьана: «Зун Ребби я! 3Зун Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан вилик вири алакьдай Аллагь яз атанай, амма „Ребби“ лагьай Зи тӀвар За абуруз малумарначир+. 4За абурухъ галаз икьрар кутӀуннай ва абуруз чеб масанай атана ацукьнавай Къенандин чилер гун хиве кьунай. 5Гила Заз мисривийри истисмар ийизвай Исраилдин рухваяр сузадин ван хьана ва а икьрар рикӀел хкана. 6Исраилдин рухвайриз малумара: „Зун Ребби я! За куьн Мисридин есирвиликай хкудна, лукӀвиликай азад ийида! За куьн хилас ийида: За гъил хкажнава ва Зи жазаяр мусибатдинбур я! 7За квекай Зи халкь ийида ва куь Аллагь жеда. Квез чир хьурай, куьн Мисридин лукӀвиликай хкудайди Зун Ребби я, куь Аллагь. 8За куьн Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз гуда лагьана хиве кьур чилерал гъида, ва абурал квекай иесияр ийида. Зун Ребби я!“»+

9Мусади идан гьакъиндай Исраилдин рухваяр хабардар авуна, амма абуруз рикӀин ажузвиляй ва кӀвалахдин заланвиляй адаз гьич ябни гуз кӀан хьанач.

10Реббиди Мусадиз эмир гана: 11«Фиръавандин, Мисридин пачагьдин, кьилив алад. Адаз Исраилдин рухвайриз вичин уьлкведай экъечӀна хъфидай ихтияр гунин патахъай лагь!» 12«Заз Исраилдин рухвайри яб гузвачтӀа, – лагьана Мусади, – фиръаванди гьикӀ яб гун лазим я? Зи рахунар магьирбур туш».

13Реббиди Мусадихъни Гьарунахъ галаз рахунар авуна. Ада абуруз Исраилдин рухвайрин ва фиръавандин, Мисридин пачагьдин, кьилив фин эмир гана, – Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудун патал.

Мусадинни Гьарунан дувулар

14Ингье тухумрин бан-бубаяр.

Исраилан сифте хва Рувенан рухваяр: Гьенух, Палу, Гьецран ва Карми. Абурукай Рувенан тухумар арадал атана+.

15Шимунан рухваяр: Ямуил, Ямин, Агьад, Яхин, Цагьар ва къенанви папа хайи хва Шаул. Абурукай Шимунан тухумар арадал атана+.

16Ингье галай-галайвал Левидин рухвайрин тӀварар: Гершан, Къегьат ва Мерари. Левиди вичи вишни къанни цӀерид йис уьмуьр тухвана+.

17Гершанан рухваяр: Ливни ва Шимигь чпин тухумарни галаз.

18Къегьатан рухваяр: Амрам, Йицгьар, Хевран ва Узиял. Къегьата вичи вишни къанни цӀипуд йис уьмуьр тухвана.

19Мераридин рухваяр: Магьли ва Муши.

Ингье галай-галайвал левийрин тухумар+.

20Амрама пабвиле вичин эме Яхебет къачуна. Адани адаз рухваяр хана: Гьарун ва Муса. Амрама вичи вишни къанни цӀерид йис уьмуьр тухвана+.

21Йицгьаран рухваяр: Къарагь, Нефег ва Зихри+.

22Узиялан рухваяр: Мишаил, Элцафан ва Ситри+.

23Гьаруна пабвиле Элишеба, Аминадабан руш, Нагьшунан вах, къачуна. Ада адаз рухваяр хана: Надаб, Абигьу, Элазар ва Итамар+.

24Къарагьан рухваяр: Асир, Элкъана ва Абиасаф. Абурукай Къарагьан тухумар арадал атана+.

25Элазара, Гьарунан хци, пабвиле ПутӀиялан рушарикай сад къачуна. Адани адаз хва хана – Пингьас.

Левийрин тухумрин бан-бубаяр, абурун тухумар гьа ихьтинбур я+.

26Им абуруз, Гьаруназни Мусадиз, Реббиди къайдада аваз акъвазарна Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудун патал эмир гун тир.

27Им абур, Гьарунни Муса, Исраилдин рухваяр Мисридай хутахун патал фиръавандин, Мисридин пачагьдин, вилик экъечӀна рахун тир.

Гьарун Мусадин патахъай рахун

28Ана, Мисрида, Мусадихъ галаз рахадай чӀавуз, 29Реббиди адаз лагьанай: «Зун Ребби я! За ваз вуч лугьузватӀани фиръавандив, Мисридин пачагьдив, агакьара». 30«Зи рахунар магьирбур туш, – жаваб гана Мусади. – Фиръаванди заз яб гудани кьван?»

7

7^1Реббидини адаз лагьана: «За акӀ ийида хьи, вакай фиръаван патал Аллагь хьиз жеда, ви стха Гьарунни ви пайгъамбар жеда. 2Вуна Зи тӀалабунар малумара, ви стха Гьаруна фиръавандиз ада Исраилдин рухваяр вичин уьлкведай ахъаюнин гьакъиндай лугьуда. 3Амма За фиръавандив терсвал ийиз тада. За Мисрида гзаф аламатар ва чпик хабардар ийидай лишан квай гьерекатар къалурда, 4амма фиръаванди квез яб гудач. И чӀавуз Мисридиз Зи гъилин заланвиликай хабар жеда! За Мисридай Зи халкь – Исраилдин рухваяр – къайдада аваз акъвазарна акъудда. Зи жазаяр мусибатдинбур я! 5Зи гъилин заланвилик мисривийриз Зун Ребби тирди чир жеда, – Ребби Зун я ва За Исраилдин рухваяр и уьлкведай ахкъудда».

6Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, Мусадини Гьаруна гьакӀ авуна.

7Мусани Гьарун фиръавандихъ галаз рахадай чӀавуз Мусадин кьудкъад йис, Гьарунан – кьудкъанни пуд йис тир.

Гьарунан кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъуьн

8Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 9«Фиръаванди аламат къалурун гьаркь авурла, Гьаруназ адан вилик кӀекӀец гадра лагьана эмир це – кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъведа».

10Мусани Гьарун фиръавандин кьилив фена ва Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна: фиръавандин ва адан мукьуванрин вилик Гьаруна вичин кӀекӀец чилел гадарна – кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъвена.

11И чӀавуз фиръаванди вичин арифдарриз ва суьгьуьрбазриз эверна ва суьгьуьрбазрин куьмекдалди Мисридай тир а суьгьуьрбазрини гьа икӀ авуна: 12гьар сада вичин аса чилел гадарна – ва и асаяр гъуьлягъриз элкъвена. Тек са Гьарунан кӀекӀецди вири и кӀекӀецар туькьуьнна! 13Амма фиръаван вичин гафунал кӀевиз акъвазнавай: Реббиди виликамаз лагьайвал ада Мусадизни Гьаруназ яб ганач.

Сифте жаза: цин чкадал иви

14Реббиди Мусадиз лагьана: «Фиръаванди терсвал ийизва: „Зи халкь ахъайиз кӀанзавач“. 15Пакамахъ, фиръаван вацӀал фидай чӀавуз, адан вилик экъечӀ. Нилдин къерехда адан вилик акъваз, гъуьлягъдиз элкъведай кӀекӀец гъиле яхъ, 16ва фиръавандиз икӀ лагь:

„Реббиди, иврийрин Аллагьди, зун ваз икӀ лугьун патал ракъурнава: ‹Зи халкь Заз къурбандар гун патал кьурумдиз ахъая›. Амма вуна гилани яб гузвач. 17Ингье ваз Реббиди вуч лугьузватӀа: ‹Исятда ваз Ребби Зун тирди чир жеда!› За Нилдин яд зи гъиле авай кӀекӀецдалди яда ва цикай иви жеда. 18Нилда авай кьван вири гъетер рекьида, ва вацӀухъай ахьтин ни къведа хьи, мисривийривай анай ядни хъваз жедач!“»

19Реббиди Мусадиз эмирна: «Гьаруназ лагь хьи, ада Мисридин вацӀарин, Нилдин, вирерин ва цин гьавизрин винел кӀекӀец хкажрай – ва ана авай цикай иви жеда. Вири Мисри тирвал иви жеда – къванерал иви, тарарал иви!»

20Мусадини Гьаруна Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна.

Гьаруна кӀекӀец хкажна ва фиръавандин ва адан мукьуванрин вилик адалди Нилда авай яд яна ва Нилдин цикай иви хьана. 21Нилда авай кьван вири гъетер гиликьна, ва Нилдихъай ахьтин ни атана хьи, мисривийривай мад анай яд хъваз хъхьанач. Вири Мисри тирвал авайди иви тир.

22Амма чпин суьгьуьррин куьмекдалди Мисридин суьгьуьрбазрилайни гьа икӀ ийиз алакьна. Фиръавандини вичин терсвал авун давамарна: Реббиди виликамаз лагьайвал ада Мусадизни Гьаруназ яб хганач. 23Фиръаван вири и кӀвалахриз са фикирни тагана элкъвена вичин имаратдиз хъфена. 24Мисривийрини Нилдин къерехра къуяр эгъуьниз хьана, вучиз лагьайтӀа Нилдин яд мад хъваз жезмачир.

25Реббиди Нилдихъ галукьарайдалай инихъ ирид югъ алатнавай.

8

Кьвед лагьай жаза: хъипер

8^1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин кьилив алад, адаз лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая! 2Ахъай тавуртӀа, За ви уьлкведал хъипер ракъурда. 3Вири Нил хъипералди алахьна физ жеда: абур Нилдай экъечӀда ва ви имаратар ацӀурда, вун ксузвай кӀвализ гьахьда, ви месерик экечӀда, ви мукьуванрин ва вири халкьдин кӀвалера ацӀана жеда, куь къулар ва хвахар ацӀурда. 4Хъипер ви патавни къведа, ви халкьдин патавни къведа, ви мукьуванринни!›“»

5Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гьаруназ лагь хьи, ада кӀекӀец авай гъил Нилдин, Мисридин амай вири вацӀарин ва вирерин винел яргъи авурай – ва Мисридин чилерал хъипер ракъуррай».

6Гьаруна Мисридин ятарин винел вичин гъил яргъи авуна – ва абурай хъипер экъечӀна, ва вири Мисридин чил чпелди ацӀурна. 7Амма Мисридин суьгьуьрбазрини гьа икӀа авуна – Мисридин чилел хъипер ракъурна.

8Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Реббидивай тӀалаба, Ада зун ва зи халкь и хъиперикай хилас авурай! А чӀавуз за куь халкь Реббидиз къурбандар гун патал ахъайда»+. 9Мусади жаваб гана: «Эмир це заз: куь кӀвалерай хъипер квахьна кӀандай вахт тайинара! За ви, ви мукьуванрин ва халкьдин патахъай тӀалабда – ва хъипер анжах Нилда амукьда». 10«Пакадин йикъалди», – жаваб гана фиръаванди. «Гьа вуна лагьайвал жеда, – жаваб гана Мусади. – Им Реббидиз, чи Аллагьдиз, барабар гьич са затӀни авачирди вун гъавурда акьун патал я. 11Хъипери гьам вун, гьам ви имаратар, гьам ви мукьуванар, гьамни ви халкь секиндиз тада; абур анжах са Нилда жеда».

12Мусани Гьарун фиръавандин патавай хтайла, Мусади Реббидиз Ада Мисридал ракъурай вири хъиперин гьакъиндай ялвар авуна. 13Реббидини Мусадин тӀалабун кьилиз акъудна. Вири хъипер гиликьна: кӀвалера, гьаятра ва чуьлда. 14Гиликьнавай хъипер кӀунтӀариз кӀватӀ авунай ва вири уьлкве тирвал мурдар ни акъатнавай. 15Амма фиръавандиз бедбахтвал алатайди акуна, мад терсвилер давамарна: Реббиди виликамаз лагьайвал, ада Мусадизни Гьаруназ яб хганач.

Пуд лагьай жаза: ветӀер

16Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гьаруназ лагь хьи, ада кӀекӀец хкажна хьиз чилел алай руг ярай, – ва вири Мисри тирвал руквадикай ветӀер жеда».

17Мусадини Гьаруна гьа икӀ авуна. Гьаруна вичин кӀекӀец руквадихъ галукьарна – ва гьасятда вири инсанрал ва гьайванрал ветӀер алкӀана. Вири Мисри тирвал чилел алай руг ветӀериз элкъвена. 18Суьгьуьрбазризни чпин амалралди ветӀер халкь ийиз кӀан хьана – амма абурулай алакьнач!

Гьам инсанрал, гьам гьайванрал ветӀер алкӀанвай.

19«Им Аллагьди тӀуб югъурун я!» – лагьана суьгьуьрбазри фиръавандиз.

Амма фиръаванди, Реббиди виликамаз лагьайвал, вичин терсвал давамарна ва Мусадизни Гьаруназ яб хганач.

Кьуд лагьай жаза: бувунар

20Реббиди Мусадиз лагьана: «Пака, экуьнахъ фад, фиръаван вацӀал фидайла, мад адан вилик экъечӀна лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая! 21Ахъай тавуртӀа, За гьам вал, гьам ви хизандал, гьам ви мукьуванрал, гьамни вири ви халкьдал бувунар ракъурда. Вири мисривийрин кӀвалер, гьатта мисривийрин кӀвачерик квай чилни – бегьем бувунривди ацӀанваз жеда! 22Амма Гешен чилел За икӀ ийидач: ана Зи халкьди уьмуьр тухузва – ва ана бувунар жедач. Им Зун, Ребби, а чилел алайди ваз чир хьун патал я! 23Жуван халкь За хилас ийида, амма ви халкь – ваъ. И аламат пака къалурда!›“»

24Реббиди гьакӀ авунни авуна. Бувунри циф хьана фиръавандин имарат, адан мукьуванрин кӀвалер ва бегьем вири Мисри ацӀурна. Уьлкве бувунар себеб яз терг жезвай.

25Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Алад фена куь Аллагьдиз къурбандар гьа ина, чи чилел це». 26Амма Мусади жаваб гана: «Чавай акӀ ийиз жедач. Реббидиз, чи Аллагьдиз, гудай къурбанд мисривийри мурдар яз гьисабда эхир. Чна и серенжем мисривийрин вилик кьиле тухвайтӀа, абуру чун къван гана рекьида!+
27Чна, пуд йикъан рекьиз кьурумдиз экъечӀна, ва гьана Реббидиз, чи Аллагьдиз, гьада вичи къалурай тегьерда къурбандар гун лазим я». 28«Хъсан я, за куьн ахъайда, – лагьана фиръаванди. – Алад ва кьурумда Реббидиз, куь Аллагьдиз, къурбандар ая. Амма яргъаз къакъатмир. Зи паталайни тӀалабунар ая!» 29Мусади жаваб гана: «За ви патавай хъфей чӀавуз Реббидивай тӀалабда, ва лап пака куьн вири бувунрикай хилас жеда – гьам фиръаван, гьам мукьуванар, гьамни вири Мисридин халкь. Амма фиръаванди мад чакай таб тавурай, чи халкьдиз фена Реббидиз къурбандар авун патал манийвилер тавурай».

30Фиръавандин патавай хтана, Мусади Реббидивай тӀалабна – 31Реббиди адан тӀалабун кьилиз акъудна: гьам фиръаван, гьам адан мукьуванар, гьамни вири Мисридин халкь бувунрикай хилас авуна. Гьич са бувунни амукьнач.

32Амма фиръаванди терсвилер давамарзавай: Исраилдин рухваяр ахъайзавачир.

9

Вад лагьай жаза: малар терг хьун

9^1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин кьилив алад ва адаз икӀ лагь: „Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая!› 2Ахъай тавуртӀа, абур гужуналди акъвазарайтӀа, 3чуьлда авай ви вири маларихъ – балкӀанрихъ, ламарихъ, девейрихъ, калерихъ, хперихъ ва цӀегьерихъ – Реббидин гъил галукьда: За абурал залан тӀегъуьн ракъурда! 4Амма Исраилдин рухвайрин гьайванриз Реббиди мисривийрин гьайванриз хьтин кар кьадач: Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни гиликьдач! 5Реббиди вахтни тайинарна: ‹Пака Реббиди вири уьлкве тирвал гьа икӀ ийида!›“».

6Пакадин юкъуз Реббиди гьакӀ авунни авуна: мисривийрин саки вири гьайванар телеф хьана, амма Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни гиликьнач. 7Фиръаванди икӀ ятӀа килигиз ракъурна – рикӀивайни, Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни телеф хьанач! Амма фиръаванди вичин терсвилер давамариз хьана: Исраилдин рухваяр ахъайначир.

Ругуд лагьай жаза: буьвелар

8Реббиди Мусадизни Гьаруназ эмир гана: «Къулай са мекве авай руьхъ кӀватӀрай ва Мусади фиръавандин вилериз аквадайвал ам вири Мисридин винел чкӀидайвал цавуз гадаррай. 9И чӀавуз вири Мисридин винел биши руг хкаж жеда ва тирвал гьам инсанрин, гьамни гьайванрин хамунин винел ирин авай буьвелар пайда жеда».

10Мусадини Гьаруна къулай гьарда са мекв руьхъ кӀватӀна ва фиръавандин вилик экъечӀна. Мусади руьхъ цавуз гадарна ва гьасятда инсанрин ва гьайванрин хамарал ирин квай буьвелар пайда хьана. 11Суьгьуьрбазривай мад Мусадихъ галаз акъажиз жезмачир: абурни, вири мисривияр хьиз, буьвелри кьунвай. 12Амма Реббиди, Мусадиз виликамаз лагьайвал, фиръавандив кӀевиз акъвазиз тазвай, ва адани сакӀани яб гузвачир.

Ирид лагьай жаза: хар къун

13Реббиди Мусадиз эмир гана: «Пака экуьнахъ фад мад фиръавандин вилик экъечӀна адаз лагь: „Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: ‹Зи халкь ахъая – Заз къурбандар гун патал! 14И гъилера За ваз лап мусибатдин жазаяр гуда – гьам вун, гьам ви мукьуванар, гьамни вири ви халкь – вун и чилел Заз барабар са затӀни алачирдан гъавурда акьун патал! 15За гъил яргъи авуна вахъни ви халкьдихъни тӀегъуьн галукьарнайтӀа, вун чилелай терг жедай! 16Амма За вун чан алаз тада – ваз Заз авай кьван вири къуват къалурун патал, вири чилел Зи тӀвар машгьур авун патал!+
17Вуна гьа виликдай хьиз вун Зи халкьдилай вине яз кьазва, ам ахъайиз кӀанзавач. 18Пака, гьа и вахтунда, За Мисридал ахьтин пис хар къурда хьи, гьич Мисри пайда хьайидалай инихъ тахьай хьтин! 19Инсанар ракъурна, жуван нехирар далдадик твах, ачух цавун кӀаник квай жуван гьар са затӀ кӀева. Ачух цавун кӀаник кумукьайбур, далдадик чуьнуьх тахьайбур – гьам инсанар, гьам гьайванар – абур вири хару яна рекьида›“».

20Фиръавандин мукьуванрикай Реббидин гафарихъай кичӀе хьайибуру чпин лукӀарни малар далдадик чуьнуьхна. 21Реббидин гафариз фикир тагана турбуру лукӀарни малар ачух цавун кӀаник туна.

22Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гъилер цавуз хкаж – ва Мисридин чилел хар къвада. Ада вири Мисри тирвал гьам инсанар, гьам малар, гьам векьер тергда».

23Мусади кӀекӀец цавуз хкажна – ва Реббиди чилел гугрумар, хар ва цӀайлапанар ракъурна. Мисривийрин вири уьлкве харук акатна+. 24Хар къвана, цӀайлапанар яна – Мисридин халкьдиз гьеле ихьтин зурба хар акурди тушир! 25Вири Мисри тирвал ачух цавун кӀаник квай гьар вуч аватӀани хару гатана, – гьам инсанар, гьам малар, гьамни векь-кьал – гьатта тарарни кваз хана. 26Анжах Гешен чилел хар къванач – ана Исраилдин рухвайри уьмуьр тухузвай.

27Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «И гъилера зун батӀул я! Ребби гьахъ я, зунни зи халкь лагьайтӀа – чун гьахъ туш! 28Реббидивай тӀалаб ая: и чпи хаф ягъиз тадай гугрумарни хар бес я! За куьн ахъайзава, алад!»+
29Мусади жаваб гана: «Зун шегьердай экъечӀайла, за Ребби галайвал цавуз гъилер хкажда – гьасятда гугрумар секин жеда ва хар къун акъвазда. Им ваз чир жедайвал – чилин иеси Ребби я!+
30Амма заз чизва хьи, я ваз, я ви мукьуванриз – квез гилани Ребби Аллагьдихъай кичӀезвач!»

31Кушни мух хару яна терг хьанвай, вучиз лагьайтӀа мухуни гьеле кьилер ахъайнавай, кушди цуьк акъуднавай. 32Амма къуьлни нехв хатадикай хкатна – ибур геж агакьдай техилар я.

33Фиръаван туна Муса шегьердай экъечӀна, Реббидиз гъилер хкажна – гьасятда гугрумарни хар акъваз хьана ва марфни куьтягь хьана. 34Амма фиръавандиз акуна хьи, харни гугрумар акъваз хьана ва мад вичин жуьреда давамарна: адан ва адан мукьуванрин рикӀер терс яз амай.

35Фиръаванди вичин терсвилелай гъил къачузвачир: Реббиди виликамаз Мусадилай хабар гайивал, фиръаванди Исраилдин рухваяр ахъайнач хьи ахъайнач.

10

Муьжуьд лагьай жаза: цицӀер

10^1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин кьилив алад. За фиръавандини адан мукьуванри терсвилер давамардайвал авунва, – имни абурал Жуван аламатар къалурун патал ийизвайди я! 2И кар ам патал я хьи, куьне рухвайризни хтулриз За Мисри гьихьтин азиятдик кутунатӀа, ва гьикӀ За ина жуван аламатар къалурнатӀа ахъайдайвал! Им квез Ребби Зун тирди чир хьун патал я!»

3Мусани Гьарун фиръавандин кьилив атана ва адаз лагьана: «Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: „Гьикьван вун Заз мад акси жеда? Зи халкь Заз къурбандар гун патал ахъая! 4Ахъай тавуртӀа, За пака ви чилерал цицӀер ракъурда!+
5Абуру гьич чилни малум тежедайвал вири кӀевда, хар къвайидалай кьулухъ квехъ амай вири къацар неда, чуьлда авай вири тарарилай пешер неда! 6ЦицӀери ви ва ви мукьуванрин кӀвалер ацӀурда, вири мисривийрин кӀвалерни. Куьне и чилел уьмуьр тухузвай кьван девирда я куь бубайриз, я чӀехи бубайриз ихьтин крар акурди туш!“»

Муса элкъвена фиръавандин патавай хъфена.

7И чӀавуз мукьуванри фиръавандиз лагьана: «Чна и кас себеб яз мад гьикьван азият чӀугвада? Абур ахъая, Реббидиз, чпин Аллагьдиз, къурбандар гурай. Ваз гилани Мисри терг жезвайди аквазвачни кьван?»

8Мусадизни Гьаруназ элкъвена хтун эмир гана. Фиръаванди абуруз лагьана: «Алад фена куь Ребби Аллагьдиз къурбандар це. Квекай вуж фида?» 9Мусади жаваб гана: «Чун вири фида, жегьиларни кьуьзуьбур, рухваяр ва рушар, хпер, цӀегьер ва калерни галаз. Им чи Реббидин сувар я эхир!» 10Амма фиръаванди лагьана: «За куьн аяларни галаз гьикӀ ахъайдатӀа, Реббини квехъ галаз гьакӀ санал хьурай! Куь рикӀе хъсан ниятар авачирди малум я! 11Ваъ, гьа куьне тӀалаб авур жуьре, анжах са итимри фена Реббидиз къуллугъ авурай». Мусани Гьарун фиръавандин патавай чукурнай.

12Реббиди Мусадиз эмир гана: «Мисридин чилин винелай гъил яргъи ая – цицӀери гьужум ийида ва хару ягъайдалай кьулухъ амукьай вири набататар неда».

13Мусади кӀекӀец авай гъил мисривийрин чилин винел яргъи авуна, ва Реббиди Мисри галайвал рагъэкъечӀдай патан гар ракъурна. Гарар вири юкъузни йифиз давам хьана ва пакамаз рагъэкъечӀдай патахъай цицӀер гъана. 14ЦицӀери атана Мисридин вири чилер чпелди ацӀурна. ЦицӀер я виликдай тахьай, я гуьгъуьнай тежедай кьадар авай. 15Вири чил абуру кӀевна – чил чӀулав хьана! ЦицӀери вири векь-кьал ва тарарал алай кьван вири майваяр тӀуьна – хар къвайидалай кьулухъ амай кьван вири къацар. Вири Мисридин чил тирвал я чиле къацу векь, я тарарал къацу пеш аламукьнач.

16Фиръаванди тадиз Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Зун куь Ребби Аллагьдин ва куь вилик батӀул я+. 17Амма и гъилерани залай гъил къахчу: куь Ребби Аллагьдивай чалай и мусибат алудун тӀалаб ая!»+

18Муса фиръавандин патавай хтана, Реббидивай тӀалабун авуна. 19Реббидини рагъакӀидай патахъай элкъуьрна зурба гар ракъурна ва вири цицӀер ада НацӀун гьуьлуьхъди тухвана. Мисридин сергьятра са цицӀни амукьнач.

20Амма Реббиди фиръаванди вичин терсвал давамардайвал авуна: ада Исраилдин рухваяр ахъайнач.

КӀуьд лагьай жаза: мичӀ акьалтун

21Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гъилер цавуз хкаж – ва вири Мисридин чилел мичӀ акьалтда, чпиз цлар кьаз къекъуьрай!»

22Мусади гъил цавуз хкажна – ва вири Мисридин чил пуд юкъузни пуд йифиз мичӀни чӀулав хьана 23Инсанриз садаз сад ахкунач ва пуд юкъуз алай чкадилай юзаз хьанач. Анжах Исраилдин рухвайри уьмуьр тухузвай чкайра экуь тир.

24Фиръаванди Мусадиз эверна ва лагьана: «Алад фена Реббидиз икрам ая. Анжах куь маларни лапагар ина амукьрай. Аялар лагьайтӀа, квехъ галаз фирай». 25Мусади жаваб гана: «Вуна чахъ галаз маларни ахъаюн лазим я, чавай чи Ребби Аллагьдиз кунугар ва суварин къурбандар гуз жедайвал. 26Чи вири мал-хеб, сад амай кьван, чахъ галаз хьунухь лазим я, ана лагьайтӀа, чна чи Ребби Аллагьдиз вуч къурбанд гудатӀа хкяда. Чун анив агакьдалди, чаз Реббидиз гьихьтин къурбандар гана кӀандатӀа чидач эхир».

27Амма Реббиди фиръаванди вичин терсвал давамардайвал авуна: адаз абур ахъайиз кӀанзавачир. 28«Квахь инлай, – лагьана фиръаванди Мусадиз. – Ва идалай кьулухъни мад зи кьилив къвемир. Къведа – рекьида». 29«Вун гьахъ я, – лагьана Мусади. – Мад чун сад садаз ахквадач».

11

ЦӀуд лагьай жазадикай хабардар авун: сифте аялрин кьиникь

11^1Реббиди Мусадиз лагьанай: «За фиръавандал ва Мисридал мад са цӀийи бедбахтвал рахкъурда. Ингье гьа чӀавуз фиръаванди куьн ахъайда, гьакӀани ахъайдач – чукурда. 2Вуна лагьайтӀа, Исраилдин рухвайриз ва рушариз абуру чпин къуншийривай къизилдин ва гимишдин шейэр тӀалабун эмир ая».

3Реббиди мисривийрин вилерай Исраилдин рухвайриз майилвал жедайвал авуна. Идалай гъейрини мисривийри, гьам вилик-кьилик квайбуру, гьамни къара жемятди, Мусадиз гьуьрмет ийизвай.

4Мусади фиръавандиз лагьана: «Реббиди лугьузва хьи, йифен кьулариз Зун МисридайтӀуз фида, 5ва и уьлкведа авай сифте рухваяр вири рекьида – тахтуна ацукьнавай фиръавандин сифте хцелай гатӀунна, регъуьн къванералди гъуьр регъвезвай къаравушдин сифте хцел къведалди, гьамни гьайванрин эркек сифте балаяр. 6Вири Мисри тирвал ахьтин шел-хвалрин ван жеда хьи, гьич виликдай тахьай хьтин ва гележегдани техжедай хьтин. 7Амма Исраилдин рухвайрал ва абурун маларал гьатта кицӀизни элуькьдай жуьрэт жедач! Квез аквада хьи: Исраилдин рухвайриз Реббиди мисривийриз ийидай хьтин кар кьадач».

8«Ви мукьуванри, – лагьана Мусади фиръавандиз, – зи патав эвичӀна заз икрамна зун куь патавай зи халкьни галаз хъфин патал минет ийида. Гьа чӀавуз чун куь патавай хъфида».

Хъилев ацӀанвай Муса фиръавандин патавай хъфена.

9Реббиди Мусадиз лагьана: «Фиръаванди квез яб гузвач: имни Мисрида Зи аламатрин кьадар мадни артухарун патал герек я».

10Мусадини Гьаруна фиръавандин вилик гзаф аламатар къалурнай! Амма Реббиди фиръаванди терсвал ийиз, Исраилдин рухваяр Мисридай ахъа тийидайвал авуна.

12

Песагь

12^1•Ана, Мисрида, Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«И варз куьн патал варцарин арада сифтеди – йисан сад лагьай варз хьурай.

3Исраилдин эл и вацран цӀуд лагьай юкъуз гьар са кӀвали суьруьдикай са кӀел хкудун патахъай хабардар ая. 4Хизан са кӀелни нез тежедай кьван гъвечӀиди ятӀа, лап мукьув гвай къуншийрихъ галаз санал, нивай гьикьван нез жедатӀа виликамаз фикирна, герек кьадар инсанар гьисаба кьуна, вирибур патал са кӀел хкудрай. 5КӀел бедендик рехне квачирди, йис хьанвайди ва эркекди хьана кӀанда; кӀелен чкадал бацӀи къачуртӀани жеда. 6И вацран цӀукьуд лагьай югъ вилив хуьх ва рагъдан хьанмазни, кӀел тукӀукӀ: Исраилдин элдик акатзавай гьар сада гьа икӀ авун лазим я+. 7Адан иви къачуна ва ам недай кӀвалерин гуьрцелдин кьве хилевайни вини кьилин гуьрцелдивай гуьцӀ авурай. 8Як гьа йифиз тӀуьна куьтягьарна кӀанда; ам цӀал чрана тӀили фахъ ва туькьуьл векьерихъ галаз тӀуьн герек я. 9И як я ицӀидаказ, я ргана немир: кӀел цӀун винел чрана кӀанда: кьил, кӀвачер ва къенерни галаз санал. 10Экв жедалди са кӀусни тамир: пакамалди нез тахьай паяр цӀай яна куг. 11Ам жуван юкь кутӀунна, кӀвачин къапарни алукӀна, гъилера кӀекӀецарни аваз, энгел тавуна неъ. Им Реббидин сувар я.

12И йифиз Зун МисридайтӀуз фена, ва и уьлкведа авай сад лагьай вири эркек балаяр – гьам инсанрин, гьамни маларин – рекьида. Мисридин вири аллагьриз за жаза гуда: Зун Ребби я!+
13Амма куьн авай кӀвалерал лишанар эцигнаваз жеда, ва Зун, иви акурла элячӀна фида. За мисривияр рекьидай чӀавуз куьн ажал Гузвайдан ягъуникай хкатда.

14И югъ куьн патал рикӀелай алат тийидай югъ хьурай. Несилдилай несилдалди Реббидин сувар хьиз ам къейд ая – им квез эбеди яз къалурнавай къайда авунвай къалурун я.

15Ирид юкъуз куьне тӀили фу тӀуьн герек я. И йикъарикай сад лагьай юкъуз куь кӀвалерай гъвар акъудур. И ирид юкъуз гъвар квай фу недай гьар вуж хьайитӀани Исраилдай акъудна гадарда.

16И йикъарикай сад лагьайди кӀватӀ жедай пак югъ тирди малумар авурай – ирид лагьай югъни кӀватӀ жедай пак югъ тирди малумар авурай. И йикъара куьне анжах са недай затӀ гьазурунилай гъейри мад са кӀвалахни авун лазим туш – и йикъара анжах гьа ихьтин кӀвалах ийиз жеда.

17ТӀили фарин сувар къейд ая. И юкъуз За куьн Мисридай къайдада аваз акъуднай. И югъ несилдилай несилдалди къейд ая – им квез къалурнавай эбеди къайда я. 18Сад лагьай вацран цӀукьуд лагьай йикъан нянилай къанни сад лагьай йикъан няналди куьне анжах тӀили фу тӀуьн лазим я. 19Ирид юкъуз куь кӀвалера гъвар аваз хьана кӀандач. И йикъара гъвар квай фу недай гьар вуж хьайитӀани – кӀандатӀа ам масанай атана ана ацукьнавайди хьуй, я тушни куь уьлкведин эгьли хьуй – ам Исраилдин элдикай хкудна гадарда.

20Куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, и йикъара гъвар квай фу немир – тӀили фу неъ».

21Мусади Исраилдин вири агъсакъалар кӀватӀна ва абуруз лагьана: «Гьар са хизанди вич патал кӀел хкяна ам тукӀурай – Песагь гьазур авурай. 22Ахпа исуп набататдин кӀунчӀ къачуна, ам иви авай лигендик кяна и иви вини кьилин гуьрцелдивай ва гуьрцелдин хилеривай гуьцӀрай. Ва гьич садни пакама жедалди кӀваляй экъечӀ тавурай+.

23Ребби мисривияр терг ийиз экъечӀда, вини ва къвалан гуьрцелрал иви алайди аквада, ва Ребби ихьтин ракӀарин патавай элячӀна фида, ва ажал Гъилевайдав гьахьна куьн рекьиз тадач.

24И къайда даим яз куьнени, куь эвледрини хуьх.

25Куьн, Реббиди хиве кьурвал, квез гудай чилел атай чӀавузни и адет гьанани тамамара. 26Куь аялри хабар кьуртӀа: „И куьне кьиле тухузвай адет вучтинди я?“ –+
27абуруз икӀ жаваб це: „Им Реббидиз ийизвай Песагьдин къурбанд я. Реббиди мисривияр рекьидай чӀавуз, Ам Исраилдин рухвайрин кӀвалерилай элячӀна фена ва чи хизанриз инсаф авуна“».

Вири халкь метӀерал аватна Реббидиз икрам авуна. 28Ахпа Исраилдин рухвайри фена Реббиди Мусадизни Гьаруназ гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.

ЦӀуд лагьай жаза: сифте аялрин кьиникь

29Кьуланфериз Реббиди Мисридин вири сад лагьай ругулар кьена: тахтуна авай фиръавандин сад лагьай веледдилай гатӀунна, къазаматда ацукьнавай есирвиле гьатнавайдан сифте веледдал къведалди кьена ва маларин вири сад лагьай балаярни. 30Къарагъна и йифиз фиръаван, къарагъна адан вири мукьуванар ва вири мисривияр – ва вири Мисридал чӀехи сузадин ван акьалтна: гьар са кӀвале кьейиди авай.

Исраил Мисридай экъечӀун

31И йифиз фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Исраилдин вири рухваярни галаз чалай алат! Куьне тӀалаб авурвал, фена Реббидиз къурбандар це. 32Куьне тӀалабайвал, куь маларни лапагарни квехъ галаз твах. Хъвач ва заз хийир-дуьа ая!»

33Мисривийри Исраилдин рухвайрик, абур уьлкведай фад экъечӀна хъфин патал, тади кутазвай. «ТахьайтӀа, – фикирзавай мисривийри, – чун вири рекьида!»

34Исраилдин рухваярни гьеле гъвар кутун тавунвай тини чпихъ галаз рекьиз къачуниз мажбур хьана – гьар сада вичин тини чухвадик кутуна ва ам къуьнел алаз тухвана.

35Мусади эмир авурвал, Исраилдин рухвайри мисривийривай гимишдин ва къизилдин шейэр ва парталар тӀалабна+. 36Реббидини мисривийрин вилерай Исраилдин рухвайриз майилвал жедайвал авуна – абуру вуч тӀалаб авуртӀани, вугудайвал. Исраилдин рухваяр Мисридай гъиле гзаф девлетар аваз хъфена!+

37Рамсесдай Исраилдин рухваяр Сукат галайвал рекье гьатна – папарни аялар квачиз, ругуд виш агъзурдив агакьна ях итимар+. 38Абурухъ галаз санал гьакӀ маса халкьарикай тир инсанар, хперин, цӀегьерин ва калерин чӀехи суьруьярни нехирар физвай.

39Мисридай хутахай тинидикай Исраилдин рухвайри лавашар – тӀили фар чрана. Тинидик гъвар акатнавачир, абурук Мисридай фад экъечӀун патал тади кутунай эхир, гьавиляй абурувай энгел ийиз хьаначир, гьатта чеб патал рекье недай суьрсетни гьазуриз агакьначир.

40Исраилдин рухвайри Мисрида кьуд вишни къанни цӀуд йисуз уьмуьр тухванай+. 41Кьуд вишни къанни цӀуд йис тамам жезвай юкъуз Реббидин халкь вири сад хьиз къайдада аваз Мисридай экъечӀна.

42А йиф Ребби патал уяхвилин йиф хьанай:

Ада Исраилдин рухваяр Мисридай хутахзавай.

Им Реббидин йиф я!

Несилдилай несилдалди

Им Исраилдин рухвайрин уяхвилин йиф я.

Песагь сувар кьиле тухунин къайдаяр

43Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: «Ингье Песагь суварин гьакъиндай къалурнавай къайдаяр. Маса халкьдикай тир кас касди Песагьдин ем тӀуьна жедач.

44Вуна пулунихъ маса къачунвай лукӀравай вуна адаз суьннет авурдалай кьулухъ Песагьдин як нез жеда. 45Я чара чилин касди, я вуна кӀвалах авун патал кьунвай касди Песагьдин як тӀуьн лазим туш. 46КӀел ам гьазурнавай кӀвале тӀуьна кӀанда – адан як къецел акъудна жедач. Адан кӀарабар хамир+. 47Исраилдин элдик акатзавай вирибуру Песагь сувар кьиле тухун лазим я. 48Масанай атана куь патав ацукьнавай касдиз Реббидин гьуьрметдай Песагь сувар къейд ийиз кӀанзаватӀа, адан кӀвале авай вири эркекриз суьннет авун герек я, идалай кьулухъ лагьайтӀа, атана Песагь сувар кьиле тухурай: ам чи уьлкведин агьали хьиз жеда. Амма суьннет тавунвай гьич са касдини Песагь суварин як тӀуьн лазим туш. 49Им – гьам куь уьлкведин агьалияр, гьамни масанай атана ацукьнавайбур патал къанун я»+.

50Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадизни Гьаруназ гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна. 51Ва гьа и юкъуз Реббиди Исраилдин рухваяр къайдада аваз Мисридай акъудна.

13

Сифте ругулар Реббидин ТӀварцӀиз акъудун

13^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз жедай сифте ругулар – гьам инсанрин сад лагьайбур, гьам гьайванрин сифте балаяр – Зи ТӀварцӀиз акъуд. Абур зибур я»+.

ТӀили фарин сувар ва Сифте хьайи ругулрин гьакъиндай къанун

3Мусади халкьдиз лагьана: «Реббидин кӀеви гъили куьн Мисридай, лукӀвиляй акъуднавай и югъ рикӀел хуьх. Гьа и юкъуз гъвар квай фу немир. 4Куьн къе, Авивдин вацра, экъечӀзава.

5Реббиди квез къенанвийрин, хетийрин, амарийрин, гьивийрин ва ябусвийрин чил гуда лагьана куь бубайриз кьин кьунай. Ада куьн, вичикай некни вирт хкатзавай, и чилел гъайила, куьне гьа и вацра ихьтин адет кьиле тухвана кӀанда: 6тӀили фу ирид йикъан къене неъ, ирид лагьай юкъузни Реббидин сувар ая. 7Ирид юкъуз вахъ гъвар квай фу тахьурай. Куь чилерални гьич санани гъвар виже къведач. Гьа ирид юкъуз тӀили фу неъ+.

8А юкъуз куьне куь рухвайриз лагь: „Им чун Мисридай экъечӀдайла, Реббиди чаз вуч авунатӀа, рикӀел хкун патал я“. 9Ам квез гъилел алай лишан хьиз, пелел алай рикӀел хкунин лишан хьиз хьана кӀанда – ва Реббидин Къанун датӀана куь мецел алаз хьурай, вучиз лагьайтӀа Реббиди куьн Мисридай Вичин чӀехи къудратдалди ахкъуднай+. 10И къалурнавай къайда гьар йисуз тайинарнавай вахтунда кьиле твах.

11Реббиди квезни куь бубайриз и чилер гуда лагьана кьин кьунвайвал авурла ва Ада куьн къенанвийрин чилерал гъайила, 12куьне куь вири сифте хьайи ругулар Адав вахце. Куь маларин гьар сад лагьай дулни ругулди ятӀа Реббидинди я. 13Ламран сифте ругул шаркӀунтӀдин эвез яз кӀел вахце, амма шаркӀунтӀдихъ эвез гуз кӀандачтӀа – адан кьам хух. Куь рухвайрин арадай сифте хьайибурун эвез вахце.

14Гележегда рухвайри квевай: „Им вуч лагьай чӀал я?“ лагьана хабар кьур чӀавуз абуруз икӀ жаваб це: „Реббиди чун Мисридай кӀеви гъилелди ахкъуднай+. 15Фиръавандиз, кьиле ял туна, чун ахъайиз кӀан тахьайла, Реббиди Мисрида авай кьван вири инсанрин ва маларин сифте хьайи ругулар кьенай. Ингье вучиз чна сад лагьай ругул гьайванар Реббидиз къурбанд ийизва, жуван сифте рухвайрихъни эвез гузва“.

16И адет квез гъилел алай лишан хьиз, пелек кутӀуннавай парчадин кӀус хьиз хьунухь лазим я, вучиз лагьайтӀа Реббиди чун Мисридай вичин кӀеви гъилелди ахкъуднай».

Цифедин ва цӀун гул

17Фиръаванди Исраилдин халкь ахъаяй чӀавуз, Аллагьди абур, им виридилай куьруь рехъ ятӀани, филиштийрин чилерайтӀуз тухванач. Аллагьди фикир авунай хьи, абуруз чпин вилик дяве авунин везифа акъвазнаваз акурла, абур фикирдилай элкъвена мадни Мисридиз хтун мумкин я+. 18Аллагьди абур кьурумдайтӀуз, НацӀун гьуьлуьн патавай элкъвена къерехдай фидай рекьяй тухвана. Мисри гадарнавай Исраилдин рухваяр низамдин къайдада аваз физвай.

19Мусади Мисридай Юсуфан кӀарабар хутахна. Вучиз лагьайтӀа Юсуфа абурун бан-бубайриз лагьанвай хьи, Аллагьди са шакни алачиз квез куьмекда. Гьа чӀавуз зи кӀарабарни инай хутаха лагьана, абурув кьин кьаз тунвай+.

20Халкь Сукат туна кьурумдин къерехда авай Этамда акъваз хьана+. 21Ребби Вич абурун вилик кваз физвай: юкъуз цифедин гул хьиз, рехъ къалуриз, йифизни, цӀун гул хьана, абурун рехъ экуь ийизвай, абурувай юкъузни йифизни рехъ давамариз хьун патал+. 22Исраилдин халкьдихъай юкъуз цифедин гул гелячӀзавачир, йифизни – цӀун гул.

14

НацӀун гьуьлелай элячӀун

14^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз лагь, абур кьулухъди элкъвена Пи-Гьагьиратдин патарив, Мигдалдинни гьуьлуьн арада, Багьал-Цефандин мукьув акъвазрай. Ана гьуьлуьн къерехда квез кун туькӀуьра+. 3Фиръаванди Исраилдин рухвайрин рехъ алатнава, кьурумди абурун рехъ атӀанва лагьана фикир авурай. 4За ада кьилиз ялдайвал авуна куь гуьгъуьниз галтугдайвал ийида, ингье гьа чӀавуз За, фиръавандални адан кьушундал гъалиб хьана, Зи баркаллавал къалурда! Мисривийриз Ребби Зун тирди чир жеда!»

Халкьдини гьа икӀ авуна.

5Мисридин пачагьдив Исраилдин халкь катна лагьана хабар агакьарайла, фиръаванни адан мукьуванар фикирдилай элкъвена. «Чна вуч авуна?! – лагьанай абуру. – Чна чи къуллугъда акъвазнавайбур ахъайна!»

6Фиръаванди вичин дапураг гьазура лагьана эмир гана ва вичин кьушунни кӀватӀна. 7Ада вичихъ галаз хкягъай ругуд виш дапураг ва Мисридин вири муькуь дапурагар къачуна – гьар са дапурагдани вичин чӀехиди акъвазнавай. 8Реббиди Мисридин пачагь фиръаван кьилиз ялдайвал авуналди, Исраилдин рухвайрихъ галтугдайвал авуна.

Исраилдин рухвайри лагьайтӀа, са куьникайни кичӀе тушиз чпин рехъ давамарнавай+. 9Мисривияр – фиръавандин миях кьушун, адан дапурагар, адан мияхар, вири адан кьушун абурун гуьгъуьниз галтугна ва Багьал-Цефандин мукьварив гвай Пи-Гьагьиратдин патарив гьуьлуьн къерехда акъвазнавай чкадал абурув агакьарна.

10Фиръаван мукьув жезвай. Исраилдин рухваяр килигайтӀа, чпихъ мисривияр галтугзава! Пис кичӀ акатна, абуру Реббидиз ялвар ийиз хьана. 11Абуру Мусадиз лагьана: «Гьан, чун Мисрида кучукдай чка авачирни? Вуна чун и кьурумдиз гьа ина кьиникь патал гъанани? Вуна вуч авуна, вучиз вуна чун Мисридай акъудна? 12Чна ваз гьеле Мисрида амаз лагьаначирни: „Чун секин тур, чун мисривийрин лукӀар хьуй!“ Кьурумда терг жедалди, мисривийрин лукӀар хьунни хъсан я!» 13«КичӀе жемир! – жаваб гана Мусади. – КӀевиз акъваз ва квез Реббиди куьн хиласдайвал аквада. Квез исятда куь вилик аквазвай мисривияр мад гьич садрани ахквадач! 14Реббиди Вичи куьн патал женг чӀугвазва! Секин хьухь»+.

15Реббиди Мусадиз лагьана: «Вуна Заз вучиз ялвар ийизва? Исраилдин рухвайриз вилик фин патал эмир ая! 16Жуван кӀекӀец авай гъил гьуьлуьн винел яргъи ая – гьуьл кьве патахъ къекъечӀда, ва куьн адан кӀаняйтӀуз, къураматдай хьиз фида. 17Зани мисривияр терс авуна квехъ галтугдайвал ийида. Гьа чӀавуз За фиръавандин ва адан кьушундин винел, адан женгинин дапурагрин ва миях кьушундин винел гъалиб хьана Зи Баркаллавал къалурда. 18Зун фиръавандин ва адан женгинин дапурагринни миях кьушундин винел гъалибвал къачуна машгьур хьуналди мисривийриз Ребби Зун тирди чир жеда!»

19Исраилдин жергедин вилик кваз физвай Аллагьдин малаик гила жергедин эхирда акъвазна. Абурун вилик квай цифедин гулни кьулухъ акъвазна. 20Ада абурунни мисривийрин жергеяр сад садакай чара авуна. Цифеди са пад мичӀи, муькуь пад экуь авуна. Йифдини кьве жерге сад садак хкӀуначир.

21Мусади и чӀавуз гъил гьуьлуьн винел яргъи авуна, ва йифди Реббиди гьуьл къураматдиз элкъуьрун патал гьуьлуьн ятар рагъэкъечӀдай патан къати гарун хурук кутуна чукурзавай – ятарни къекъечӀна. 22Исраилдин рухваярни гьуьлуьн кӀаняй къураматдай хьиз фена, абурун эрчӀи патахъайни чапла патахъай цин цал хкаж хьанвай. 23Мисривиярни – фиръавандин вири миях кьушунни, женгинин дапурагарни балкӀанрал алай аскерар – гьуьлуьн кӀаняй абурун гуьгъуьниз галтугна. 24Рагъ экъечӀдалди Реббиди мисривийрин кьушундиз цӀун ва цифедин гулдай килигна ва вири кьушун кичӀевилин къалабулухдик кутуна. 25Ада женгинин дапурагар кьарада акӀидайвал авуна: мисривийри са гужуналди абур вилик ялзавай. «Чун Исраилдин рухвайрикай кьулухъ катин! – лагьана мисривийри. – Абурун патахъай чахъ галаз женг чӀугвазвайди Ребби Вич я».

26Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьуьлуьн винел гъил яргъи ая – ятар чпин чкадал хкведа ва мисривиярни, абурун женгинин дапурагарни, абурун мияхарни цик акатна рекьида!»

27Мусади гьуьлуьн винелай гъил яргъи авуна ва пакамахъ ятар чпин чкадал хтана. Мисривияр дуьм-дуьз цин къаншардиз зверзавай – Реббидини мисривияр гьуьлуьн деринриз вегьена! 28Яд кьулухъ элкъвена ва Исраилдин рухвайрихъ гьуьлун кӀаняй галтугзавай женгинин дапурагар, мияхар ва фиръавандин вири кьушун туькьуьнна. Гьич са мисривини хилас хьанач! 29Исраилдин рухваяр лагьайтӀа къураматдай хьиз гьуьлуьн кӀаняй фенай; абурун эрчӀи патахъайни чапла патахъай цин цал хкаж хьанвай. 30Гьа икӀ Реббиди а юкъуз Исраил Мисридикай хиласнай.

Исраилвийриз гьуьлуьн къерехда авай мисривийрин мейитар акуна. 31Реббиди Вичин чӀехи къудратдалди мисривийриз вуч авунатӀа акурла, Исраилдин халкь Реббидин вилик кичӀе хьунин гьиссери кьуна, абур Реббидин ва адан лукӀ Мусадин чӀалахъ хьана.

15

Мусадинни Мириаман мани

15^1И чӀавуз Мусадини Исраилдин рухвайри Реббидиз бахшнавай мани янай:

«Реббидиз мани лугьуда: Ам чӀехи я!

Ада балкӀанарни мияхар гьуьлуьз вегьена!

2Ребби – зи къудрат я,

Ам – зи къуват я!

Ам – зи хиласвал я!

Ам зи Аллагь я – за ам машгьур ийида!

Зи бубайрин Аллагь – за ам чӀехи ийида!

3Ребби – дяведин устӀар я!

Адан тӀвар – Ребби я!

4Фиръавандин дапурагар Ада гьуьлуьз гадарна,
хкягъай аскерар НацӀун гьуьлуьз гадарна.

5Деринри абур туькьуьнна:

абур къванер хьиз кӀаниз яна!

6Ребби! Ви эрчӀи гъилихъ баркалла ва къуват ава!

Ребби! Ви эрчӀи гъили душман яна кьена!

7ЧӀехи я Вун! Душманар Вуна кӀаник кутуна!

ЦӀу самар хьиз, Ви хъиле абур кана!

8Уф гана Вуна – ва ятар тик акъваз хьана,
лепеяр цлар хьиз хкаж хьана,
кӀеви чил хьана дериндикай!

9„Агакьарда, кьада, – фикирна душманди, –
масадан гьисабдай гъиле затӀ гьатда:

вуч кӀандатӀа гьам къачуда!

Тур акъудда – вири тергда!“

10Амма Вуна уф гана – ва гьуьлуь абур кӀевна:

кьуркьушум хьиз, абур цин кӀаниз фена.

11Вав къведайди аллагьрин арада авач, Ребби!
Авач Къудрат авайди,
Вав къведайбур Пак тирбурун арада!
Машгьурвиле хаф ягъиз тадай! Аламатрин иеси!+
12ЭрчӀи гъил яргъи авуна –
чили душманар туькьуьнна!
13Вуна хиласай халкь регьим ийиз тухузва,
тереф хвена, тухузва Ви Ибадатхана авай чилел.

14Халкьариз ван хьана – кичӀ акатна хаф яна!

Филиштияр зурзаз акъвазнава,

15зурзун акатнава Эдамдин сихилрикни,

Магьабдин регьберарни кичӀевили агажнава,

Къенандин агьалийрин рикӀеризни гзаф пис я+.

16Абур кичӀевилини зайифвили кьурай!

Ви гъилик къванер хьиз хьурай!

Ребби жергеда аваз физвайди Ви халкь я –

Вуна Вичинди авур Ви халкь!

17Вуна ам Ви дагъда уьмуьр тухуз ацукьарда –

Анал, Ребби, Вуна Ви КӀвал эцигда,

Анал, Агъа, Вуна пак чка эцигна!

18Ва Ребби эбеди яз тахтуна ацукьда!»

19Фиръавандин миях кьушун гьуьлуьз гьахьайла – адан вири дапурагарни мияхар – Реббиди абурун къаншардиз гьуьлуьн ятар элкъуьрна. Исраилдин рухваяр лагьайтӀа, гьуьлуьн кӀаняй къураматдай хьиз фена!

20Гьарунан вах, Аллагьдин мецелай лугьузвай Мириама гъиле тафт къачуна, ва вири папар адан геле аваз майдандиз экъечӀна – абуру тафтар ягъиз кьуьлер авунай+. 21Мириама мани лагьана:

«Мани лагь Реббидиз:

Ам чӀехи я!

Ада балкӀанарни мияхар
гьуьлуьз вегьена!»

Кьурумдай Синай дагъдиз фидай рехъ

(15:22–18:27)

Марадин ва Элимадин яд

22НацӀун гьуьлуьн патавай Мусади Исраилдин рухваяр Шур тӀвар алай кьурумдиз тухвана. Пуд юкъуз абур кьурумдай тӀуз фена, амма санайни яд жагъанач+. 23Марадив агакьайлани, яд хъваз хьаначир – ам туькьуьлди тир. (Гьавиляй и чкадиз Марани[*] лугьузва.) 24Инсанри Мусадилай рази туширвал малумариз хьана. «Чна вуч хъвада?» – хабар кьазвай абуру. 25Мусади Реббидиз ялвар авуна, ва Реббиди адаз тар къалурна. Мусади и тарцикай кӀарасдин са кӀус циз вегьена, ва яд хъун патал виже къведайди хьана.

Ана Реббиди абуруз тагькимар ва къайдаяр гана, ана Ада абур имтигьандай акъудна.

26Реббиди лагьана: «Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз килигиз хьайитӀа, ва Адаз гьикӀ кӀанзаватӀа, гьакӀ ийиз хьайитӀа, Адан эмирриз яб гуз хьайитӀа ва Адан къайдаяр кьилиз акъудиз хьайитӀа, За гьич садрани За мисривийрик кутур хьтин азарар квек кутадач. Зун Ребби – куь тӀебиб я!»

27Исраилдин рухваяр Элимдиз атана. Ана цӀикьвед чешмени хумравдин пудкъанни цӀуд тар авай. Ана, чешмейрин патав, абур акъвазна+.

16

Мангьу ва туртурар

16^1Элим туна, Исраилдин эл Элимдинни Синайдин арада авай Син тӀвар алай кьурумдиз атана. Им абуру Мисри туна хъфейдалай кьулухъ кьвед лагьай варз, вацран цӀувад лагьай югъ тир+.

2Ана, кьурумда, Исраилдин элди мад Мусадилайни Гьаруналай наразивал малумариз гатӀунна. 3«Мисрида Реббидин гъиликай кьенайтӀа, чун патал хъсан тир, – лагьана абуру. – Ана чун як авай къазанрин патав ацукьнавай, чна тухдалди фу незвай. Куьне лагьайтӀа чун, вири халкь, каш гана рекьидай чкадал атун патал кьурумдиз гъанва!»+

4Реббиди Мусадиз лагьана: «За квез цаварай, марф хьиз, фу къурда. Гьар юкъуз инсанри экъечӀиз чпиз са йикъан тӀуьн кӀватӀда – ва Зун абуру а За гузвай къанунар кьилиз акъудзаватӀа, килигда. 5Гьафтедин ругуд лагьай юкъуз абуру адетдиндалай кьве гъилера гзаф кӀватӀна кӀанда».

6Мусадини Гьаруна Исраилдин вири рухвайриз лагьана: «Лап гьа къенин няниз куьн гъавурда акьада хьи, куьн Реббиди Мисридай акъудайди. 7Пакама хьайила квез Реббидин баркалла аквада. Вучиз лагьайтӀа Реббидиз куьне адалай наразивал малумарзавайди ван хьанва. Чун вужар я кьван? Чаз ахмур авун квез герек я?»+

8Мусади лагьана: «Няниз Реббиди квез цаварай тӀуьн патал як ракъурда, пакамахъни булдалди фу. Вучиз лагьайтӀа, адаз куьне адалай наразивал ийизвайди ван хьана. Чун вужар я кьван? Куьне ахмурар чаз ваъ, Реббидиз ийизвайди я!»

9Мусади Гьаруназ лагьана: «Исраилдин элдиз Реббидин вилик акъвазун патал эмир це, вучиз лагьайтӀа Реббидихъ абурун наразивилин ван галукьнава».

10Гьаруна и гафар Исраилдин элдив агакьарай чӀавуз, абур кьурум галайвал элкъвена, ва ингье ана, цифеда, абурун вилик Реббидин баркалла пайда хьана.

11Реббиди Мусадиз лагьана: 12«Заз Исраилдин рухвайрин наразивал ийизвай гафар ван хьана. Абуруз икӀ лагь: „Няниз куьне як неда, пакамахъни абурухъ булдалди фу жеда. Гьа чӀавуз куьн Зун Ребби тирди, куь Аллагь тирди, гъавурда акьада“».

13Ингье няниз туртуррин лужар лув гана атана – кун вири абурай ацӀана.

Пакамахъни кундин кьуд пата чиг ацукьна+. 14Чиг кьурайла, вири кьурумдин винел кьелечӀ ва чакьракьар ийидай са вуч ятӀани чкӀана алай – чиг хьиз кьелечӀ. 15Исраилдин рухвайриз и кар акуна ва, им вуч ятӀа кьил акъат тийиз, сада садавай хабар кьаз хьана: «Им вуч я?»

Мусади абуруз лагьана: «Им Реббиди квез ракъурзавай фу я. 16Ингье Реббиди гьихьтин эмир ганватӀа: „Гьар сада вичин хизан патал герек кьадар кӀватӀрай – алачухдик квай гьар са инсан патал са гъамер“»+.

17Исраилдин рухвайри гьакӀ авунни авуна. Ни ятӀани гзаф кӀватӀна, ни ятӀани тӀимил, 18амма кӀватӀ авунвай кьадар гъамерралди алцумайла, кьадардилай гзаф кӀватӀайбурухъ артуханди авачирди, тӀимил кӀватӀайбурухъ кимивал авачирди малум хьана: гьар садахъ вичин хизандиз гьикьван герек ятӀа, гьакьван авай+.

19«Идакай са затӀни пакадалди тамир», – эмир авуна Мусади. 20Амма адаз яб ганачир. Бязибуру кӀватӀнавайдакай са пай пакадалди туна, амма хкудна эцигнавайди чӀур хьана: ада квак гьатна. Мусадиз ихьтин ксарикай хъел атана.

21Гьар пакамахъ гьар са касди вичин хизандиз гьикьван герек ятӀа, гьакьван кӀватӀзавай. КӀватӀ тавуна амайди юкъуз ракъиник цӀразвай. 22Гьафтедин ругуд лагьай юкъуз абуру кьве гъилера гзаф кӀватӀна – гьар са касдиз кьве гъамер. Элдин регьберра атана идакай Мусадиз хабар гайила, 23ада жаваб гана: «Реббиди идан патахъай лагьанвайди тир. Пака ял ядай югъ я, Реббидин пак тир Кишдин югъ. Гьикьван кӀандатӀа, гьакьван чуруж, гьикьван кӀандатӀани ругуг, амукьайди пакадин югъ патал тур»+.

24Инсанрини, Мусади эмир гайивал, артух хьайиди пакадалди туна. И гъилера хкудна тунвайди чӀур хьанач, адак куквар квачир. 25Мусади лагьана: «Къе гьа им неъ. Къе Реббидин Киш я, ва чилелай квез са затӀни жагъидач. 26Ругуд юкъуз кӀватӀа, амма ирид лагьай югъ Киш я, и юкъуз квез са затӀни гьатдач».

27Са бязибур ирид лагьай юкъузни кӀватӀун патал экъечӀна, амма са затӀни жагъанач. 28Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьикьван гагьда куьне За ганвай эмирарни къанунар къаст авуна чӀуриз жеда? 29Килиг садра: Реббиди квез Кишдин югъ ганва, ва гьавиляй Ада гьафтедин ругуд лагьай юкъуз квез кьве къан фу гузва. Ирид лагьай югъуз гьар са кас вич алай чкадал хьун ва санизни экъечӀ тавун лазим я».

30Гьафтедин ирид лагьай юкъуз халкьди ял ягъиз хьана.

31Исраилдин рухвайри и затӀуниз «мангьу[*]» лагьана тӀвар гана. Ам лацуди, кӀешнишдин тварциз ухшар авайди тир, тӀямни вирт алтаднавай лавашдин тӀям хьтинди тир. 32Мусади лагьана: «Ингье Реббиди гайи эмир: Мангьудин са гъамер куьне несилдилай несилдалди хуьз хьурай – куьн Мисридай акъуддай чӀавуз кьурумда квез Реббиди тӀуьн патал гайи фу аквадайвал».

33«Къачу гичин, – лагьана Мусади Гьаруназ, – адаз са гъамер мангьу вегьена, несилдилай несилдалди куьне ам хуьдайвал, Реббидин вилик эциг». 34Гьарунани Реббиди Мусадиз эмир гайивал авуна: мангьу, ам хуьн патал, Икьрардин сандухдин вилик эцигна.

35Исраилдин рухвайри яхцӀур йисуз – абур Къенандин чилерин сергьятрив агакьдалди – инсанри уьмуьр тухузвай чилерал хкведалди мангьу нез хьанай+.

36(Гъамер – им эфадин цӀудай са пай я.)

17

Дагьардай акъатай яд

17^1Син тӀвар алай кьурумдай экъечӀна, Исраилдин элди са акьван чӀехи тушир мензилар атӀуз, Реббиди къалурзавайвал рехъ давамарзавай. Абур Рефидимда акъвазна. Ана хъвадай яд авачир+. 2Инсанри Мусадик тахсир кутаз хьана.

«Чаз яд це! – тӀалабзавай абуру. – Чаз хъваз кӀанзава». «Куьне вучиз заз ахмурар ийизва? – лагьана Мусади. – Вучиз куьне Ребби синагъ ийизва?»+
3Амма инсанриз цихъ къанихвили азият гузвай ва абуру Мусадиз ахмурар ийизвай: «Вучиз вуна чун Мисридай акъудна? Чун аяларни, маларни галаз цихъ къаних хьана рекьидайвал?»

4Мусади Реббидиз ялвар авуна: «За и халкьдихъ галаз вуч авун лазим я? Абуру гьа гила-мад зун къван гана рекьида!»+

5Реббиди Мусадиз эмир гана: «Халкь кьулухъ туна, вилик алад ва вахъ галаз Исраилдин агъсакъалрикайни бязибур атурай. Вун, Нилдин яд ягъай кӀекӀецни къачуна, алад. 6Ана, Харебда, зун ви вилик рагал акъвазда. Вуна раг яда ва адай яд акъатда – халкьди хъурай». Мусади Исраилдин агъсакъалрин вилик гьакӀ авунни авуна+.

7Исраилдин рухвайри тахсир кутун себеб яз – ана абуру: «Эхирки Ребби чахъ галаз яни, тушни?» – лугьуз Реббидиз ахмурар авунай – и чкадиз Масса[*] ва Мериба[*] тӀвар ганай.

Амалехъийрин винел гъалибвал

8Амалехъийри Рефидимдиз атана Исраилдин рухвайрал вегьенай+. 9Мусади Шуаяз лагьана: «Амалехъийрал гьужум авун патал вахъ галаз фидай итимар хкягъа. Зун лагьайтӀа пака Аллагьдин кӀекӀецни гъиле аваз кӀунтӀал акъвазда».

10Шуая Мусадин эмир кьилиз акъудна ва амалехъийрихъ галаз женг гатӀунна, Муса Гьарунахъни Гьурахъ галаз кӀунтӀан кукӀушдал хкаж хьана. 11Мусади гъил хкажайла, Исраил гъалиб жедай, гъил агъуз авурла – Амалехъ. 12Амма Мусадин гъилер такьатдай аватна. И чӀавуз са къван гъанай ва Муса гьадал ацукьна, Гьарунани Гьура кьве патахъай адан гъилер кьуна. Рагъ акӀидалди, Мусадин гъилер хкажнаваз хьана 13ва Шуая амалехъияр кӀаник кутуна, адан инсанар туруналди тергна.

14Реббиди Мусадиз лагьана: «РикӀел хкун патал къаргъуда кхьихь ва Шуаяз малумара: „За амалехъияр чилин винелай квадарда, адан гьич тӀварни амукьдач!“»

15Мусади къурбанган туькӀуьрна ва адаз Яхве-Нисси[*] тӀвар гана, 16вучиз лагьайтӀа ада фикирнай: «Реббидин пайдах – зи гъиле! Несилдилай несилдалди Амалехъахъ галаз Реббидин дяве!»

18

Ятера Мусадал кьил чӀугун

18^1Мидияндин диндин къуллугъдар ЙитӀрадиз, Мусадин апаяз, Аллагьди Муса патал ва Вичин халкь, Исраил патал вуч авунатӀа, Реббиди Исраил Мисридай ахкъудуникай ван хьана+. 2-3ИкӀ хьайила, Ятера Сипарадиз, Мусадин папаз ва адан кьве хциз эверна. И вакъиайрилай вилик Мусади Сипара элкъуьрна бубадин кьилив ракъурай. Рухвайрикай садан тӀвар Гершам тир, вучиз лагьайтӀа Мусади лагьанай: «Зун чара чилел уьмуьр тухуз ацукьна». 4Муькуь хцин тӀвар Элиэзер тир, вучиз лагьайтӀа ада лагьанай: «Зи бубадин Аллагь зи куьмекдиз атана ва зун фиръавандин туруникай хвена». 5Ятер абурухъ галаз Мусадин патав кьурумдиз, Муса халкьни галаз акъвазнавай чкадал, Аллагьдин дагъдин патав атана 6ва адаз икӀ лугьун тӀалабна: «Ви апай Ятер ви пабни, рухваярни галаз атанва».

7Муса экъечӀна, апаяз икрам авуна, адаз темен гана, ва салам-калам гайидалай кьулухъ абур алачухдиз гьахьна. 8Мусади апаяз Реббиди Исраилдин рухваяр патал фиръавандиз ва мисривийриз вуч авунатӀа, кьурумдай абурун рехъ гьикьван четинди хьанатӀа ва абур Реббиди гьикӀ хилас авунатӀа ахъайна. 9ЙитӀрадиз Реббиди Исраилдин рухваяр патал, абур мисривийрин гъиликай хиласун яз, икьван хъсанвилер авуна лагьана хвеши хьана.

10«Шукур хьуй Реббидиз! – лагьана Ятера. – Ада куьн мисривийрикайни фиръавандикай хилас авуна, Мисрида куь халкь лукӀвиляй акъудна! 11Гила заз и халкьдин винел хкаж ийиз кӀан хьайи вири аллагьрилай Ребби чӀехи тирди чизва!»

12Ятера, Мусадин апая, Аллагьдиз суварин къурбандар ва кунугар гана. Гьарунни Исраилдин вири агъсакъалар атана – ва Аллагьдин вилик абуру Мусадин апаяхъ галаз санал суфра ачухна.

13Пакадин юкъуз Мусади Исраилдин рухвайрин гьуьжетар гьялзавай. Пакамлай няналди ам инсанри элкъуьрна кьунвай. 14И тегьер акур апая адавай жузунна: «Вуна инал и инсанрихъ галаз вуч ийизвайди я? Вучиз вун абурун вилик текдиз ацукьнава, абуру лагьайтӀа пакамлай няналди вун элкъуьрна кьунва?» 15«Абур зи кьилив Аллагьдивай хабарар кьаз къвезвайбур я, – жаваб гана Мусади. 16– Абуруз са гьихьтин ятӀани месэла гьялиз кӀан хьайила, абур зи кьилив къвезва, зани абурун гьуьжетрай кьил акъудзава, абуруз Аллагьдин къайдаяр ва къанунар чирзава». 17«Вуна дуьз кӀвалах ийизвач, – лагьана апая. – 18Ви кьилни тӀар жеда, и инсанризни азаб гуда. Гзаф четин я ваз, текдиз ви гуж агакьдач+. 19Зи меслятдиз яб це, вун Аллагьдин регьимдик кваз хьуй! Вун Аллагьдин вилик халкьдин векил хьунухь лазим я – абурун месэлаяр Аллагьдив агакьарзавай, 20абур къайдайрин ва къанунрин гъавурда твазвай, абуруз гьи рекьяй фидатӀа ва чеб гьикӀ тухун лазим ятӀа чирзавай. 21Халкьдин арадай лайих авай ксар хкягъа – Аллагь рикӀел алай, гьахъ гвай, чеб маса къачуз тежер – абурукай чӀехибур ая: садакай агъзур касдин винел, садакай – вишдан, садакай – яхцӀурни цӀудан, садакайни – цӀудан+. 22Абуру инсанрин арада авай гьуьжетар гьялда ва вири важиб месэлаяр вал ракъурда, важибвал авачирбур лагьайтӀа, – чпи гьялда. Ви винел алай залан пар кьезил жеда: абуру ам вахъ галаз пайда. 23ИкӀ авуртӀа ва Аллагьдини и кар ая лагьайтӀа, гьам вавай дурум гуз жеда, гьам инсанарни рази хьана кӀвализ хъфида».

24Муса апаян чӀалаз килигна ва гьада лагьайвал авуна: 25Исраилдин халкьдин арадай лайих авай инсанар хкяна ва абур чӀехибур яз тайинарна – садбур агъзур касдин винел, садбур вишдан, садбур яхцӀурни цӀудан, садбурни цӀудан+. 26Абуру инсанрин арада жезвай гьуьжетар гьялзавай ва вири четин месэлаяр Мусадал рекье твазвай, метлеб тӀимил авайбур лагьайтӀа, чпи гьялзавай+.

27Муса апаяхъ галаз чара хьана, амни кӀвализ, вичин чилел хъфена.

19

Синай дагъдин ценерив икьрар кутӀунун

(19:1–24:11)

Синайдин патав акъвазун

19^1Исраилдин рухваяр Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ пуд лагьай варз алукьна, гьа и юкъуз абур Синайдин кьурумдив агакьна. 2Рефидим туна, абур Синайдин кьурумдиз гьахьна ва ана акъваз хьана.

Исраилдин рухваяр дагъдин ценерив алачухар экӀяна акъвазна,+
3Муса Аллагьдин патав хкаж хьана. Ребби адав дагъдилай рахана: «Якьубан кӀвализ лагь, Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: 4„Квез За мисривийриз вуч авунатӀа акуна, куьн За Жуван патав лекьрен лувараллаз, гьикӀ хканатӀани акуна!+
5Куьне За лагьайвал ийиз хьайитӀа, ва Захъ галаз авай икьрардиз вафа яз хьайитӀа, куьн зи багьа эменни жеда, вири халкьарикай анжах са куьн! Вири чил Зиди я,+
6куьнни Зи хахамрин пачагьлугъ, пак тир халкь жеда!“ И гафар Исраилдин рухвайрив агакьара»+.

7Муса элкъвена хтана, агъсакъалриз эверна ва абурув, Реббиди вичиз эмир гайивал, и гафар агакьарна. 8Вири халкьди са сивяй хьиз жаваб гана: «Чун Реббидин гафарин геле аваз фида».

Муса Реббидив халкьдин жаваб агакьариз фена+.

9Реббиди Мусадиз лагьана: «Халкьдиз Зун вахъ галаз гьикӀ рахазватӀа ван жедайвал, ва идалай кьулухъ датӀана вахъ агъадайвал, зун ви кьилив къалин цифеда аваз къведа».

Мусади Реббидив халкьдин жаваб агакьарайла, 10Реббиди Мусадиз лагьана: «Халкьдин патав ахлад. Абуруз къени пака михьивилиз акъудунин ва алай парталар чуьхуьнин гьакъиндай эмир це+. 11Пакадлай муькуькъан йикъаз гьазурвилер акурай: и юкъуз вири халкьдиз акваз Ребби Синай дагъдал эвичӀда. 12Инсанар патал дагъдилай элкъвена сергьят чӀугу ва дагъдиз хкаж тахьун ва адан бинедик гъил хкӀун тавун патал эмир це. Дагъдик гъил хкӀур вуж хьайитӀани, адав кьиникьин жаза агакьун лазим я. 13Амма адак хкӀамир. Ам вуж гьайван ва я инсан хьайитӀани, ам я къванцив, я хьелинив яна йикь. Анжах къаргъу ягъай вахтунда абурувай дагъдиз хкаж жеда»+.

14Муса дагъдай эвичӀна ва халкь михьивилиз акъудун патал эмир авуна. Инсанри чпин парталар чуьхвена, 15ва Мусади лагьана: «Пакадлай кьулухъ къвезвай йикъаз гьазурвилер аку. Папарикай къерех хьухь».

16Пуд лагьай юкъуз лап фад пакамахъ цавар рахана, цӀайлапанар яна, ва дагъ къалин цифеди кьуна. КӀевидиказ къаргъу яна ва инсанрик кундал зурзун акатна. 17Мусади халкь кундилай Аллагьдин вилик акъудна, ва абур дагъдин кӀане акъваз хьана. 18Синай дагъ гумади кьуна, вучиз лагьайтӀа Ребби – цӀай хьиз – адан кукӀушдал эвичӀна. Дагъдай, къулай хьиз, гум акъатзавай ва хъутӀкьунзавай. 19Къаргъудин сес къвердавай къати жезвай. Муса рахазвай ва Аллагьди адаз гугрумдин ванцелди жаваб гузвай.

20Ребби Синайдин кукӀушдал эвичӀна ва Мусадиз Вичин патав, кукӀушдал, эверна. Муса хкаж хьана.

21Реббиди Мусадиз лагьана: «ЭвичӀ ва халкьдиз иниз гужуналди экъечӀна Зун акун патал алахъунар тавун патал виликамаз хабар це: и кар абурукай гзафбур патал уьмуьрдин къимет жеда. 22Хахамри, Заз мукьва хьун патал гьазур жезвайла, чеб михьивилиз акъудун лазим я, тахьайтӀа За абуруз бала гуда»+.

23«Халкь Синай дагъдиз хкаж жедач, – лагьана Мусади Реббидиз, – Вуна чун виликамаз хабардар авунай эхир, зани дагъдилай элкъвена сергьят чӀугуна ва дагъ пак тирди малумарна».

24Реббиди Мусадиз лагьана: «Алад, эвичӀа ва инал Гьарунни галаз хъша. Амма хахамарни чет жемят гужалди инал, Зи патав, экъечӀун патал гьич алахъни тавурай, – тахьайтӀа За абуруз бала гуда».

25Муса халкьдин патав эвичӀна ва и кардикай хабар гана.

20

ЦӀуд веси

(Киххьей къанун 5:1-33)

20^1•Аллагьди ихьтин келимаяр авуна:

2«Зун, Ребби, ви Аллагь я, вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди+. 3Вахъ Залай гъейри маса аллагьар тахьурай+.

4Жуваз гъилералди раснавай икрам ийидай кӀалубар – вине цавара авай, агъада чилел алай, я тушни чилелай агъада це авай гьич са затӀунинни шикилар чӀугвамир+. 5Абуруз я икрам, я къуллугъ ийимир, вучиз лагьайтӀа, Зун Ребби, ви Аллагь – гъайра Аллагь я. Зун кӀан тахьай бубайрин гунагьрай За абурун аялрив, хтулрив ва птулрив жаза агакьарда+. 6Амма Зун кӀандай ва зи эмирар кьилиз акъуддайбурун несилрив За агъзур лагьай несилдални хийир агакьарда+.

7Гьавайда Реббидин, ви Аллагьдин, тӀвар кьамир. Реббиди икӀ ийизвайдаз жаза тагана тадач+.

8Киш – пак югъ тирди рикӀел хуьх+. 9Ругуд юкъуз кӀвалах ая, кардал машгъул хьухь, 10амма ирид лагьай югъ Киш я: ам Реббидинди, ви Аллагьдинди, я. И юкъуз гьич садани кӀвалахна жедач – я вуна, я ви хци, я ви руша, я ви лукӀра, я ви къаравушди, я ви малди, я масанай атана ви шегьерда ацукьнавайда. 11Вучиз лагьайтӀа, ругуд йикъан вахтунда Реббиди цавни чил, гьуьл ва абура вуч аватӀани халкьна, амма ирид лагьай юкъуз ял яна. Гьавиляй Реббиди Кишдин йикъаз хийир-дуьа кӀелна ва ам пак тирди авуна.

12Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай а чилел ви уьмуьр яргъал чӀугурди хьун патал бубадизни дидедиз гьуьрмет ая+.

13Яна рекьимир+.

14Зинавал ийимир+.

15Чуьнуьх ийимир+.

16Маса касдиз акси яз тапан шагьидвал ийимир+.

17Чарадан кӀвал кӀан жемир, чарадан паб, чарадан лукӀарни къаравушар, чарадан маларни ламар – чарадан са затӀни кӀан жемир»+.

18Вири халкьдиз гугрумар ва цӀайлапанар, къаргъудин ван ва гум акъатзавай дагъ акуна ва ван хьана. Инсанрик зурзун акатна, кьулухъ чӀугуна ва яргъал хьиз акъвазна.

19«Чахъ галаз жув рахух, – лагьанай абуру Мусадиз, – чнани ваз яб гуда. Аллагь чахъ галаз рахун герек туш, тахьайтӀа чун вири рекьида»+. 20«КичӀе жемир, – жаваб гана Мусади, – Аллагь куьн имтигьандай акъудун патал ва квек Аллагьдин вилик кичӀ акатна, гунагь тир кӀвалахар тавун патал атанвайди я».

21Халкь яргъал акъвазнавай, Муса лагьайтӀа, виче Аллагь авай мичӀи цифедиз мукьва хьана.

Гьар жуьредин къанунар

22Реббиди Мусадиз эмирна: «Исраилдин рухвайриз лагь: „Квез акуна – Зун квехъ галаз цавай рахана. 23АкӀ хьайила, куьне квез гимишдинни къизилдин аллагьар расмир – абур Захъ галаз са жергеда эцигмир!

24Зун патал накьвадикай раснавай къурбанган туькӀуьра ва анал кунугар ва суварин къурбандар це, куь нехиррай къачунвай карч алай ири ва куьлуь гьайванар. Ва За Жуван тӀвар кьур гьар са чкадал, За, куь кьилив къвез, квез хийир-дуьа ийида.

25Зун патал къурбанган къванцинди ийиз хьайитӀа, ам янавай къванерикай эцигмир: къван ядайла, куьне ам мурдар ийизва+.

26Зи къурбангандал, куь айибар таквадайвал, гурарин кӀарарай хкаж жемир“».

21

21^1Ингье куьне абуруз гана кӀандай къайдаяр.

2Куьне иври лукӀ маса къачунатӀа, ада квез ругуд йисуз къуллугъ авурай, амма ирид лагьай йисуз куьне ам гьакъи къачун тавуна азад авун лазим я+. 3Ам текдиз атанатӀа, текдиз хъфинни авурай, пабни галаз атанатӀа, адахъ галаз санал адан пабни хъфирай. 4Иесиди адаз паб гъанатӀа ва ада аялар ханатӀа, пабни аялар иесидин хсусият я, лукӀ лагьайтӀа текдиз хъфирай. 5ЛукӀра икӀ лагьайтӀа: «Зун иесидихъ, папахъ, аялрихъ галаз гуьл хьанва ва азадвилиз экъечӀиз кӀандач», – 6иесиди ам Аллагьдин патав гъурай – ракӀарин, я тушни ракӀарин гуьрцелдин патав гъурай – ва анал адан япай рипиналди тӀвек акъудрай. И чӀавуз ам датӀана адан лукӀ жеда+.

7Са касди масадаз вичин руш лукӀвиле маса ганатӀа, адавай вичин иесидин патавай лукӀ тир итимдивай хьиз хъфиз жедач.

8Ам иесидин рикӀи кьун тавуртӀа, ада лагьайтӀа, ам вичиз паб яз къачун кьетӀнавайди тир. Адан эвез гана азад хъийидай ихтияр гурай; адаз ам кьабул тавуна, чара халкьариз маса гудай ихтияр авач. 9Ада ам вичин хциз виликамаз паб яз тайинарнавайди тиртӀа, адахъ галаз вичин рушаз хьиз рафтарвал авурай. 10Иесиди вичиз маса паб къачуртӀа, а виликандаз тӀуьникай, парталрикай, гъуьлуь тамамарун лазим тир везифайрикай пай хуьрай+. 11Амма, ада ам патал винидихъ галай и пуд затӀ хуьн тавуртӀа, адавай адакай гьакъи гун тавуна хъфиз жеда.

12Инсан рекьидайвал ягъайдав ажалдин жаза агакьарун лазим я+. 13Ягъайдахъ рекьидай къаст авачиртӀа, амма Аллагьди ам патал гьакӀ тайинарнатӀа, ивикъичдиз чуьнуьх жедай чка жагъуриз жеда – За квез и кар патал чка тайинарда+. 14Амма, ада масад кьасухдай яна кьенватӀа, ада гьатта Заз къурбангандикай далда кьаз хьайитӀани, адав ажалдин жаза агакьара.

15Бубадални дидедал гъил хкажайди яна рекьин лазим я.

16Инсан чуьнуьхайди ва ам маса гайиди я тушни чуьнуьхайди гьадавай жагъайтӀа, ажалдин хура туна кӀанда+.

17Бубадинни дидедин намусдик хкӀурайди ажалдин хура тун герек я+.

18Къалмакъал хьайи чӀавуз са касди масад къванцив, я тушни гъутув ягъайла, ам месе гьатнатӀани, текьена амукьна, 19ахпани кӀвачел ахкьалтна, лашунал гьалтиз кӀваляй экъечӀиз хьайитӀа, ам ягъайди жазадиз акъудун лазим туш: ада анжах муькуьди азардик хьайи вахтунин гьакъи гун ва ам сагъар хъувун таъминарун лазим я.

20Иесиди вичин лукӀ, я тушни къаравуш лашуналди яна ва абур гьа алай чкадал кьейитӀа – адавай жерме къачун лазим я. 21Амма лукӀ я тушни къаравуш идалай кьулухъ са кьве югъ чан алаз амукьайтӀа, жерме къачун герек туш – лукӀ иесидин мал-девлет я.

22Итимри кукӀун-чухунин вахтунда руфунал залан папак хкӀуртӀа ва ада кьерех чӀурайтӀа, – амма са патахъайни зарар тахьана – батӀулда кьерехдихъ пулунин жерме гурай – а папан гъуьлуь тайинарай ва дуванбегди тестикьарай кьадар. 23Зарар авайтӀа, вуна уьмуьрдихъ уьмуьр вахкун лазим я. 24Вилихъ – вил. Сарахъ – сас. Гъилихъ – гъил. КӀвачихъ – кӀвач. 25Кунихъ – кун. Хирехъ – хер. Галукьай хирехъ – галукьай хер+.

26Иесиди лукӀ ва я къаравуш яна абурун вилиз зиян гайитӀа, и виляй ада абур азад авун лазим я. 27Ва иесиди лукӀран ва я къаравушдин сас яна акъудайтӀа, и сас себеб яз ада абур азад авун лазим я.

28Жунгавди крчаралди яна итим ва я паб кьейитӀа, жунгав къван гана кьена кӀанда. Адан як тӀуьна виже къведач. Жунгавдин иеси жавабдар туш+. 29Амма жунгав виликдайни ядай къилихдинди тиртӀа ва иеси идан патахъай виликамаз хабардарнайтӀа, амма ада жунгавдин аявал тавуна ва ада итим ва я паб крчаривди яна кьенатӀа, и чӀавуз жунгав къван гана кьена, адан иесидивни рекьинин жаза агакьарна кӀанда. 30Иесидал жерме эцигайтӀа, ада тайинарнавай кьадар гана ва идалди вичин уьмуьр маса къахчурай+. 31Жунгавди гада ва я руш яна кьейи чӀавузни гьа икӀ авун лазим я.

32Жунгавди лукӀ ва я къаравуш крчарив ягъайтӀа, жунгавдин иесиди лукӀран иесидив гимишдин къанни цӀуд шекъел вахкун лазим я, жунгавни къван гана кьена кӀанда.

33Сада яд авай фур ачух яз туна я тушни фур эгъуьнна, амма ам кӀев тавуна туна, ва аниз мал ва я лам аватайтӀа, 34фурун иесиди гьайвандин къимет вахкун лазим я, жендек лагьайтӀа, вичиз турай+.

35Жунгавди чарадан мал рекьидайвал крчаривди ягъайтӀа, абурун иесийри чан алай жунгав маса гана адахъ къачур гьакъини жендек хьиз кьве чкадал пай авурай. 36Амма жунгавдикай виликдайни адак ядай тӀул квайди чизвайтӀа, жунгавдин аявал тавур иесиди хьанвай зарар эвез авурай: малдихъ мал вахкурай. Жендек вичиз турай.

22

22^1Сада мал ва я хеб чуьнуьхна, абур тукӀуртӀа я тушни маса гайитӀа, ада малдихъ вад мал ва хпехъни кьуд хеб вахгун лазим я.

2Къачагъ кӀвалин цал чукӀуриз алахънавай чкадал кьунваз, яна кьейитӀа, ам кьейиди тахсиркар туш. 3Амма ихьтин кӀвалах рагъ экъечӀайдалай кьулухъ хьанатӀа, яна кьейидак тахсир ква.

Къачагъди чуьнуьхайди вахкана кӀанда. Адаз вахкудай затӀ авачтӀа, ам вич лукӀвилиз маса гурай – чуьнуьхунай. 4Чуьнуьхнавай гьайван адавай чан аламаз жагъайтӀа – кӀандатӀа ам мал хьурай, кӀандатӀа лам, кӀандатӀани хеб – къачагъди са гьайвандай кьвед вахкун лазим я.

5Са ни ятӀани чарадан ник ва я ципицӀ багъ тӀуьниз, кӀур гана чӀуруниз рехъ ганатӀа – малар ем гун патал акъудда ва гьайванри чарадан ник чӀурда – ада кӀур гана чӀур авунвай никӀи ва я ципицӀ багъди гайи виридалайни кьакьан бегьердин кьадарда гайи зарар эвез авун герек я.

6КуькӀуьрнавай цӀай валарал фена, ахпани цуьлерин маркв, экъечӀнавай техилар ва я вири чӀур кайитӀа – цӀай куькӀуьрай касди хьайи зарар эвезна кӀанда.

7Са касди масадав хуьн патал гимиш ва я шейэр вугана ва абур адан кӀваляй чуьнуьхайтӀа, ва къачагъ кьуртӀа, къачагъди абурун къимет кьве гъилера эвезун лазим я. 8Къачагъ кьуначтӀа, шейэр хуьн патал къачур кас, ада чарадан мал-девлетдал гъил яргъи авунач лагьана тестикь хьун патал, Аллагьдин вилик акъвазун герек я.

9Малдин, ламран, хпен, парталрин – квахьнавайдан паталай шикаят гваз атанвайдаз чир хъхьанвай гьар гьи жуьредин хьайитӀани хсусиятдин – гьакъиндай гьялна кӀанзавай месэла арадал атайтӀани, ам Аллагьдин вилик акъудна кӀанда. Аллагьди батӀул яз гьисабай касди къимет кьве гъилера эвез хъувуна кӀанда.

10Са касди масадав вичин лам, мал, хеб ва я маса мал, ам адахъ гелкъуьн патал вугайла, мал гиликьайтӀа, набут хьайитӀа, я тушни са ни ятӀани къакъудна тухвайтӀа, ва и кардин шагьидарни тахьайтӀа, 11абурун гьахъвал Реббидал кьин кьуналди къетӀ хьурай – ада чарадан мал-девлетдал чӀуру темягь тавун тестикь хьун патал. И чӀавуз гелкъвезвайда зарар эвез авун лазим туш+. 12Амма мал чуьнуьхнаваз хьайитӀа, адахъ гелкъвезвайда адан иесидиз зарар эвез авун лазим я. 13Мал вагьши гьайванрин сарара гьатнатӀа, ада иесидиз и кар тестикь хьунин делил яз адакай амукьаяр къалуррай – и чӀавуз ада зарар эвезун лазим туш.

14Са касди масадавай кӀвалахун патал мал къачуртӀа ва а мал иеси галачиз набут хьайитӀа ва я гиликьайтӀа, ам къачурда зарар эвез авун лазим я. 15И кӀвалах иеси алай чкадал хьайитӀа, зарар эвездач, амма мал кӀвалахун патал пулунихъ къачунваз хьайитӀа, малдин иесидив гьакъи агакьарун лазим я.

16«Итимди лишан кутун тавунвай руш чӀурайтӀа, ада рушахъ рехъ гана ам пабвиле къахчун лазим я+. 17Рушан бубадиз а итимдиз руш гуз кӀан тахьайтӀа, руш чӀур авурда гьикӀ хьайитӀани адаз рушарихъ гузвай гьакъи герек кьадарда гун лазим я.

18ИцӀитӀдай паб чан алаз тамир+.

19Малдиз темягькарвал ийидайдав ажалдин жаза агакьун лазим я+.

20Реббидилай гъейри аллагьриз къурбандар ийидай гьар вуж хьайитӀани лянетдик кутуна терг авун лазим я.

21Масанай атана ацукьнавайбуруз зулумар ийимир ва хатур хамир – куьн чебни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир+.

22Хендедайриз ва етимриз гужар ийимир+. 23Куьне абуруз зулумар ийиз хьайитӀа, абуру Заз ялвар ийида – Заз абурун шикаятрин ван жеда, 24хъел къведа ва куьн туруналди яда! И чӀавуз куь папарикай хендедаяр, аяларни – етимар жеда.

25Вуна Зи халкьдикай тир кесибдив буржуна гимиш вугайтӀа, селембазди хьиз адавай кьил тӀалаб ийимир+.

26Мукьва тир касдивай чухва заминда къачузватӀа, рагъ акӀидалди ам элкъуьрна вахце –+
27адаз вичел гьалддай маса затӀ авач эхир, ам адан партал я. Ам гвачиз ам гьикӀ ксурай? Ада Заз ялвар ийида – Зазни адан ван жеда, вучиз лагьайтӀа, Зун язух къведайди я.

28Аллагьдикай чӀуруз рахамир, жуван халкьдин регьбердал лянет гъимир+.

29НикӀерин бегьерни ципицӀрин шире къурбанд авун энгел ийимир. Куь сад лагьай хва Заз эвез я+. 30Им маларизни лапагризни талукь я: сад лагьай бала ирид юкъуз дидедин патав хьурай, муьжуьд лагьай юкъуз ам Зав вахце+.

31Куьн Зи гъилик квай, Заз талукь инсанар хьунухь лазим я – гьавиляй вагьши гьайванри кукӀварнавай мал-къара немир, абурун жендекар кицӀерив вахце»+.

23

23^1«ИчӀи буьгьтенар тикрар ийимир. Дуванханада тахсиркардин пад кьамир+. 2ЧӀуру карда кьадардиз гзафбурун рекье аваз фимир. Дуванханада кьадардиз гзафбурун кефидиз кӀандайвал дуьзвал чӀур ийимир.

3Ам анжах кесиб я лугьуз, кесибдин пад вине кьамир+.

4Вал ви душмандинбур тир рехъ алатна квахьнавай яцни лам гьалтайтӀа, вуна абур иесидин патав хутахун лазим я+.

5Ваз ви душмандинди тир пар алаз чилел ярх хьанвай лам акуртӀа, ам гьа авайвал тамир – вуна адан иесидиз ам къарагъарун патал куьмек гун лазим я.

6Квекай тир кесибдин кар дуванханада гьялдай чӀавуз гьахъ-адалат хуьх+.

7Тапан тахсирар кутамир, тахсир квачирдазни михьидаз кьиникьин жаза гумир. За зулумкардив жаваб гуникай кьил къакъудиз тадач эхир!+

8Ришветар къачумир. Ришветри экв аквазвайбур буьркьуьбуруз элкъуьрда ва гьахъ тергда+.

9Масанай атана ацукьнавайбурун хатур хамир. Квез чида хьи, инсандиз гъурбатда гьикӀ ятӀа, – куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир»+.

10«Ругуд йисуз жуван чиле тумар цуз ва адалай бегьер къачу, 11ирид лагьай йисуз лагьайтӀа, ам цун тавуна тур. Адан майваяр ви халкьдикай тир кесибри тӀуьрай, вуч амукьайтӀа – вагьши гьайванри тӀуьна куьтягьрай. Жуван ципицӀ багъларихъ ва зейтун тарарихъ галазни гьа и къайда кьиле твах+.

12Ругуд юкъуз зегьмет чӀугу, ирид лагьай югъ вун патал секинвилинни динжвилин югъ хьурай, ви яцрани ламра ял ядайвал, ви вач-хъша тир папан хци ва масанай атана ацукьнавайда ял акьадардайвал+.

13За квез лагьай вири кӀвалахар кьилиз акъуд. Маса аллагьрин тӀварар гьич рикӀелни гъимир: абур куь сивяйни акъат тавурай!»

14«Йиса пуд гъилера Зи суварар къейд ая+.

15ТӀили фарин сувар къейд ая: ирид юкъуз, За ваз эмир авурвал, тӀили фу неъ – герек тир вахтунда, Авив вацра, вун Мисридай экъечӀай чӀавуз.

Зи вилик садни ичӀи гъил гваз пайда хьун лазим туш!+

16Гвенрин сувар къейд ая – вуна цанвай никӀяй къачунвай сифте бегьердин.

Бегьердин сувар кьиле твах – йисан эхирда, чуьлдай вири бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ+.

17Йиса пуд гъилера куь вири итимар Агъадин, Реббидин, вилик экъечӀун лазим я+.

18Заз къурбандар ийидайла, гьайвандин иви гъвар квай фал иличмир.

Заз ганвай суварин къурбандрин пи экв жедалди тамир.

19Ви чилин сифте бегьердин виридалайни хъсан затӀар Реббидин, ви Аллагьдин, кӀвализ гъваш.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир»+.

20«Ингье, За куь вилик кваз, вичи куьн рекье хуьдай ва За куьн патал гьазурнавай чкадал хкидай, малаик ракъурзава+. 21Адахъай кичӀе хьухь ва чӀалаз килиг, адаз акси экъечӀмир – ада куь патай чӀалаз килиг тавунар эхи ийидач, вучиз лагьайтӀа адак Зи тӀвар ква.

22Амма, куьне адаз яб гуз хьайитӀа ва За лагьай вири кӀвалахар кьилиз акъудиз хьайитӀа, Зун куь душманрин душман, мидяйрин мидяй жеда+.

23За ракъурнавай малаик куь вилик кваз фида, ва куьн амарийрин, хетийрин, перизийрин, къенанвийрин, гьивийрин, ябусвийрин патав гъида – ва Зани а халкьар тергда+. 24Куьне лагьайтӀа, абурун аллагьриз икрамни къуллугъ ийимир ва а халкьарин адетрай фимир. Абурун аллагьар терг ая ва абурун пак къванер хана кӀус-кӀус ая!+
25Реббидиз – куь Аллагьдиз, къуллугъ ая, – и чӀавуз За куь фазни циз хийир-дуьа ийида ва куьн азаррикай хкудда+. 26И чӀавуз куь чилел я кьерех чӀур авун, я аялар тахьун дуьшуьш жедач, ва За квез куьн патал виликамаз тайинарнавай йисара уьмуьр тухудай мумкинвал гуда+.

27Зи кичӀ За куь вилик кваз ракъурда. За куь рекье гьалтзавай вири халкьарик гъалаба кутада ва квекай катдайвал ийида+. 28За куь вилик кваз кичӀ ракъурда ва ада гьивияр, къенанвияр ва хетияр гьарниз чукурда+. 29Амма За абур садлагьана, са йисан вахтунда чукурдач: тахьайтӀа чил инсан алачирди жеда ва вагьши гьайванри квев мумкин вугудач+.

30За и халкьар галай-галайвал чукурда – куь кьадар гзаф хьайила, куьне вири уьлкве кьада. 31За куь гъилик квай чилерин сергьятар НацӀун гьуьлни филиштийрин гьуьл, кьурум ва Эфрат вацӀ ийида. И чилел алай вири агьалияр За куь гъиле вугуда ва куьне абур чукурда+.

32Куьне я абурухъ, я абурун аллагьрихъ галаз икьрар кутӀунмир! 33И халкьари куь чилел уьмуьр тухвана жедач – тахьайтӀа абуру куьн Зи вилик гунагькар хьунин рекьел гъида. Абурун аллагьриз къуллугъ авун куьн патал желе я»+.

24

Синайдин ценерив икьрар кутӀунун

24^1Реббиди Мусадиз лагьана: «Реббидин кьилив хкаж хьухь, жувахъ галаз Гьарун, Надаб, Абигьу ва Исраилдин агъсакъалрикай пудкъанни цӀуд кас къачу. Реббидиз яргъалай икрам ая+. 2Амма анжах вун Реббидин мукьув ша! Маса гьич садни Реббидин муькьув атун лазим туш, халкь лагьайтӀа, дагъдиз вахъ галаз хкаж хьунни герек авач».

3Муса халкьдин патав хтана, Реббидин вири гафар агакьарна ва вири къайдайрикай лагьана. Вири халкьдини са сивяй хьиз лагьана: «Чна Реббиди лагьайвал ийида»+.

4Мусади Реббидин вири гафар кхьена.

Пакамахъни дагъдин кӀане къурбанган эцигна ва Исраилдин тайифайрин кьадар фикирда кьуна, пак тир цӀикьвед къван акӀурна. 5Ада Исраилдин рухвайрикай тир жегьилриз кунугар ва суварин къурбандар гун тапшуругъ гана – абуруни Реббидиз жунгавар къурбанд авуна. 6Ивидин са пай Мусади зурба къапариз кӀватӀна, амай пайни къурбангандал стӀалар хьиз хъичинна. 7Ада халкьдиз икьрар алай къаргъу кӀелна, ва инсанри лагьана: «Чна Реббиди лагьайвал разивилелди кьилиз акъудда».

8И чӀавуз Мусади халкь къурбандрин ивидин стӀалралди хъичинна ва лагьана: «Им Реббиди квехъ галаз кутӀуннавай Икьрардин иви я. И гафар – Икьрардин шартӀар я»+.

9Ахпа Муса, Гьарун, Надаб, Абигьу ва Исраилдин пудкъанни цӀуд агъсакъал дагъдиз хкаж хьана 10ва Исраилдин Аллагь акуна. Адан кӀвачерик налугьуди сафирдикай авунвай чка квай – лап цав хьиз михьи+. 11Аллагьди Исраилдин регьберриз са зарарни ганач: абуруз Аллагь акуна – суфрадихъ ацукьна тӀуьна ва хъвана.

Муса Синай дагъдал

(24:12–31:11)

12Реббиди Мусадиз лагьана: «Зи патав дагъдиз экъечӀ ва анал акъваз. Ана За вав и халкьдиз насигьат гун патал За кхьенвай къанун ва эмирар алай къванцин кьелечӀ къаябар вугуда»+.

13Муса вичин куьмекдар Шуайни галаз рекье гьатна ва Аллагьдин дагъдиз хкаж хьана+. 14«Чун хкведалди инал акъваз, – лагьана Мусади агъсакъалриз, – Квехъ галаз Гьарунни Гьур амукьда. Нихъ гьихьтин месэла аваз хьайитӀа, гьабурувай хабар яхъ».

15Муса вич дагъдиз хкаж хьайила, дагъ цифеди кьунвай: 16Аллагьдин Баркалла Синай дагъдал эвичӀна. Ругуд юкъуз дагъ цифеди кьунвай, ирид лагьай юкъуз Реббиди Мусадиз цифедикай эверна. 17Реббидин баркалла дагъдин кукӀвал ялавар акъатиз кузвай цӀай хьиз Исраилдин рухвайрин вилик акъвазна+.

18Муса цифедиз гьахьна, мадни дагъдиз хкаж хьана ва ана яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз амукьна+.

25

Гьалтунин Алачух патал садакьаяр

(ЭхкъечӀун 35:4-9)

25^1•Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз Зун патал садакьаяр кӀватӀ авун патал эмир це: гьар садан рикӀиз низ вуч кӀанзаватӀа, гьам гурай. 3Ихьтин садакьаяр кӀватӀ ая: къизил, гимиш, буьруьнж, 4вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъалар, кьелечӀ куш ва цӀегьрен сар, 5гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар, акӀаж кӀарас, 6чирагъар патал зейтундин чӀем, гуьцӀун ва кун патал гъиликдай ягъадик кутадай хуш ни галай шейэр, 7чпелди чухва ва хуруган чӀагурун патал шагьам къванер ва къерехра твадай багьа къашар. 8Исраилдин рухвайри Зун патал ибадатхана эциграй, ва Зун гьабурун арада аваз жеда+. 9Куьне ибадатхана ва ана жедай вири затӀар дуьм-дуьз За ваз къалурдай тегьерда туькӀуьрун лазим я».

Икьрардин сандух

(ЭхкъечӀун 37:1-9)

10•Реббиди давамарна: «АкӀаж кӀарасдикай кьведни зур кьуьнтуьн яргъи, садни зур – гьяркьуьвал ва садни зур кьакьанвал алай сандух туькӀуьр авурай+. 11Ам къенепатайни къецепатай михьи къизилдалди кӀев ая ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яхъ.

12Къизилдикай кьуд гьалкъа ая ва абур сандухдин кьуд кӀвачик кукӀур ая: кьвед – сандухдин са патахъай, кьведни – муькуь. 13АкӀаждикай паяяр гьазура, абур къизилдалди кӀева 14ва ам, паяйрихъ акална тухун патал, сандухдин кьве патахъайни галай гьалкъайрай суха. 15И паяяр сандухдин гьалкъайра датӀана туна кӀанда – абур анрай акъудна виже къведач. 16Сандухда вуна За вав вугудай Икьрар кхьенвай къванер эцигда.

17Сандухдиз кьве кьуьнтни зур яргъивал алай ва садни зур гьяркьуьвал алай, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай михьи къизилдин къапсах гьазура. 18Къапсахдин кьве къерехдал къизилдикай гатанвай кьве херупӀ туькӀуьра: 19сад са къерехдихъай, муькуьди – маса. Абуру къапсахдихъ галаз чӀур тежедай битаввал арадал гъун лазим я. 20Сад садан чина акъвазна ва къапсахдиз килигиз, абуру адан винел чпин лувар экӀягъун лазим я.

21Къапсах сандухдин винел эциг ва адан къенени За вав вугудай Икьрар эциг. 22Анал, сандухдин къапсахдин винел, кьве херупӀдин арада, валай Исраилдин рухвайрив Жуван тӀалабунар агакьарун патал вахъ галаз чин-чинал акъваздай вахтунда, Зун жеда»+.

Реббидин вилик жедай фу эцигун патал экӀягъан

(ЭхкъечӀун 37:10-16)

23•Реббиди давамарна: «АкӀаж кӀарасдикай кьве кьуьнт яргъивал алай, са кьуьнт гьяркьуьвал алай ва садни зур кьуьнт кьакьанвал алай экӀягъан раса. 24Ам михьи къизилдалди кӀева ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яхъ. 25Адан къерехар тирвал са капан юкьван кьакьанвал алаз цал хкажа ва и цал къизилдин цӀарцӀелди яхъ. 26-27ЭкӀягъандин чка дегишун герек атай чӀавуз абурай паяяр сухун патал къизилдин кьуд гьалкъа ая ва абур экӀягъандин кьуд пипӀик кӀвачерин винелай кукӀура. Гьалкъаяр къерехра хьун лазим я. 28ЭкӀягъан ялун патал акӀаждикай паяяр раса ва абур къизилдалди кӀева. 29Михьи къизилдикай курар, кавчаяр ва къурбанддин иличунар патал гичинарни жемер туькӀуьра. 30И экӀягъандал вуна, Зи вилик жедайвал, ара датӀана фу эцигун лазим я»+.

Чирагъган

(ЭхкъечӀун 37:17-24)

31•Реббиди давамарна: «Михьи къизилдикай гатанвай чирагъган раса. Адан танди, хилери ва къабухри – къабухрин пунари ва цуькведин пешери – сад тир битаввал арадал гъун лазим я. 32Чирагъгандал ругуд хел хьана кӀанда: пуд са патахъай, пудни – муькуь патахъай. 33Ругуд хилекай гьар садал бадамдин цуьк хьтин, пун ва цуькведин пешер квай, пуд къабух алайди. 34Чирагъгандал вичел лагьайтӀа, бадамдин цуьк хьтин, пун ва пешер ва пешер квай, кьуд цуьк алайди. 35Хилерин сад лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, кьвед лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; пуд лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; гьа икӀ вири ругуд хилен кӀаникни хьунухь лазим я. 36Гьам къабухрин бинейри, гьам хилери – чирагъгандихъ галаз санал сад тир битаввал арадал гъун лазим я; вири гатанвай михьи къизилдикай расна кӀанда. 37Ирид чирагъ расна абур адан вилик квай мензил экуь авун патал чирагъгандал эциг. 38Багъар патал хехер ва хекендазар михьи къизилдинбур хьана кӀанда. 39Чирагъган ва ам патал герек вири шейэр туькӀуьрун патал михьи къизилдин са киккар ахъая. 40Килиг гьа, вири ваз дагъдал къалурай тегьерда дуьм-дуьз ая».

26

Гьалтунин Алачух

(ЭхкъечӀун 36:8-38)

26^1•Реббиди давамарна: «Алачух патал кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай цӀуд кетен хурух; абурал устадвилелди херупӀрин шикилар акъудна кӀанда. 2Гьар са кетендин яргъивал – къанни муьжуьд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт; абурун виридан кьадар сад хьтинди хьана кӀанда. 3Вад кетен сад садак кукӀурна, са кӀус хьиз жеда. Маса вадни санал цуз. 4Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал вили рангунин кваквар ая, ва гьа ихьтин кваквар – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендални. 5Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал яхцӀурни цӀуд кваг хьун лазим я – ва яхцӀурни цӀуд муькуь кӀусунин къерехда авай кетендал, кваг квакун къаншарда. 6Къизилдин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазура ва кьве кӀусни сад садахъ галаз галкӀурна битав алачух арадал гъваш.

7ЦӀегьрен сарикай цӀусад кетен хурух – Алачухдин винел къат. 8Гьар са кетендин яргъивал – къанни цӀуд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт; вири цӀусадни са кьадардинбур. 9Абурукай вад санал цвана галкӀура ва амай ругудни санал – ругуд лагьайди кьве кьат ая – ам гьахьдай чкадин винелай чӀере жеда. 10Са кӀусунин къерехдин кетен тирвал яхцӀурни цӀуд гьалкъа ая, ва яхцӀурни цӀуд гьалкъани – муькуь кӀусунин къерехдин кетен тирвал. 11Буьруьнждин яхцӀурни цӀуд кӀир ая, сад тир къат арадал къведайвал, абур гьалкъайрай туна, кьве кӀусни галкӀура. 12Винел къатуникай яргъивилиз артух яз амукьзавайдан са пай Алачухдин кьулухъ цлал фена кӀанда, 13кетенрин яргъивилин артухан пай лагьайтӀа, са кьуьнт са патахъай, са кьуьнтни муькуь патахъай, абур кьиляй кьилди кӀевдайвал – Алачухдин къвалан цлариз. 14Винелай гьерерин табагъ хамарикай са къат чӀугу, адан винелайни – гьуьлуьн кицӀин хъицикьрин къат+.

15•Алачух патал акӀаждин кӀарасдикай кьулар гьазура: 16гьар са кьулун яргъивал – цӀуд кьуьнт, гьяркьуьвални садни зур кьуьнт, 17гьар сад – сад садахъ галкӀурнавай кьве чукьвандикай. Алачухдин вири кьулар гьа ихьтинбур хьунухь лазим я.

18Алачухдин кьибле патан цал патал къад кьул раса 19– абурун кӀаник кутадай гимишдин яхцӀур пун – гьар са кьулунин кӀаник кьве пун, адан кьве чукьван патал. 20Гьа и тегьерда кьвед лагьай, кефер патан цал патални къад кьул 21ва гимишдин яхцӀур пун раса – гьар садан кӀаник кьве пун жедайвал. 22Алачухдин кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал ругуд кьул гьазура, 23кьулухъ патан пипӀер патал мадни кьве кьул, 24пипӀерин и кьулар кӀаникай кьве хиленбур яз, винелай са гьалкъадалди галкӀурай. Ихьтин кьулар кьвед хьун лазим я – гьар са пипӀе сад. 25И муьжуьд кьулуниз гимишдин цӀуругуд пун герек я, гьар са кьулунин кӀаник кьве пун жедайвал.

26АкӀаждин кӀарасдикай турвакьарни гьазура: вад – Алачухдин са патан цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, 27вад – Алачухдин кьвед лагьай цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал ва вадни – адан кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал.

28Юкьван турвакьди кьакьанвал кьве чка пай жезвай чкадал цлан са патахъай муькуь патахъ кьван къвезвай кьулар галкӀурун лазим я. 29Кьулар къизилдалди кӀев ая, турвакьар кукӀурун патал абурук къизилдин гьалкъаяр кутур ва турвакьарни къизилдалди кӀев ая.

30Алачух ваз дагъдал къалурай къайдада хкажа.

31•Вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде хурух; адал херупӀрин шикилар храна кӀанда+. 32Ам акӀаждикай авунвай, къизилдал кӀевнавай, къизилдин къармахар квай кьуд гулуникай куьрсара. И цлар патал гимишдин кьуд пун герек жеда. 33Перде кӀирерикай куьрса. Адан кьулухъ Икьрардин сандух эциг. И пердеди пак тир чка Паквилерин Пак чкадикай чара ийида+. 34Паквилерин Пак чкада авай Икьрардин сандухдин винел „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсах эциг. 35Пердедин вилик экӀягъан эциг, адан къаншардани – чирагъган. Чирагъган Алачухдин кьибле патан цлав, экӀягъанни – кефер патан цлав акъвазарун лазим я.

36Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай вичи Алачухдиз гьахьдай чка кӀев авун лазим тир гьар жуьредин рангарин перде хурух. 37Перде патал акӀаждин кӀарасдикай къизилдалди кӀевнавай, къизилдин кӀирер квай вад гул гьазура. Гулар патал буьруьнждикай вад пун цӀурурна кӀалубда цана раса».

27

Кунугрин къурбанган

(ЭхкъечӀун 38:1-8)

27^1•Реббиди давамарна: «АкӀаждин кӀарасдикай къурбанган туькӀуьра. Ам дуьз пипӀеринди хьуй – вад кьуьнт яргъивал алай ва вадни гьяркьуьвал, кьакьанвал лагьайтӀа, пуд кьуьнт хьуй. 2Адан кьуд пипӀел крчар туькӀуьра – абуру къурбангандихъ галаз са сих битаввал туькӀуьрун лазим я – ва вири буьруьнждалди кӀева. 3Руьхъ кӀватӀдай кукӀваяр, гъвечӀи перер, иви хъичирдай бадияр, як патал шишер ва цӀивинар патал хекендазар гьазура. Къурбангандин вири къаб-къажах буьруьнждикай гьазура. 4Къурбанган патал буьруьнждин чил ая ва адан кьуд пипӀихъ буьруьнждин кьуд гьалкъа галкӀур ая. 5И чил ам адан юкьвал кьван агакьдайвал, къурбангандин куьбедик кутуна мягькемар ая. 6Къурбанган патал акӀаждикай паяяр авуна, абур буьруьнждалди кӀев ая. 7Къурбанган маса чкадал хутахун герек хьайила, и паяяр адан къваларик квай гьалкъайрай твадайвал. 8Къурбандар ийидай чка ичӀи къен аваз тахтайрикай туькӀуьра. Ам ваз дагъдал къалурай жуьреда туькӀуьр авурай».

Гьалтунин Алачухдин гъен ва чирагъар патал чӀем

(ЭхкъечӀун 38:9-20)

9•Реббиди давамарна: «Алачухдин кьуд патахъайни гъен кутурай. Кьибле патахъай, гъен тирвал, кьелечӀ кушдикай хранвай, виш кьуьнт яргъивал алай, 10буьруьнждин къад пунал акъвазнавай къад гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугун лазим я. КӀирер ва пунар галкӀурзавай къармахар гимишдинбур хьана кӀанда. 11Кефер патахъайни гъен тирвал къад гулунихъ галкӀурнавай ва вичин яргъивал виш кьуьнт тир перде чӀугун лазим я. Гуларин кӀаник буьруьнждин къад пун герек я; гуларал алай кӀирер ва къармахар гимишдинбур хьунухь лазим я. 12РагъакӀидай патахъай, гъенин гьяркьуьвилихъ, вичел яхцӀурни цӀуд кьуьнт яргъивал алай, цӀуд гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугуна кӀанда. Гуларин кӀаниз цӀуд пун герек я.

13РагъэкъечӀдай патахъай гъенин гьяркьуьвал яхцӀурни цӀуд кьуьнт хьунухь лазим я. 14Гьахьдай чкадин са патахъай цӀувад кьуьнт яргъивал алай, пуд гулуникай куьрсарнавай, чпин кӀаникни пуд пун герек тир перде чӀугу. 15Муькуь патахъайни чпин кӀаник пуд пун герек тир, пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугуна кӀанда. 16Гъенин варар патал къад кьуьнтуьн яргъивал алай, гьар жуьредин рангарин – вили, мичӀи яру, икьи яру – гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде хурух. Варарихъ кьуд гул хьана кӀанда ва абурун кӀаникни кьуд пун герек я.

17Гъен тирвал авай вири гуларин кӀирер ва къармахар гимишдинбур хьунухь лазим я, гуларин пунарни – буьруьнждинбур. 18Гъенин яргъивал – виш кьуьнт, гьяркьуьвал – яхцӀурни цӀуд кьуьнт, кьелечӀ кушдин пердедин кьакьанвални – вад кьуьнт. Гулар патал пунар буьруьнждинбур хьунухь лазим я. 19Алачухда къуллугъ авун патал герек вири затӀар, Алачухдин хкар ва гъен тирвал авай пердедин хкар буьруьнждинбур хьунухь лазим я.

20-21•Гьалтунин Алачухда авай, вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик квай чирагъар вахт акадар тийиз куькӀуьрдайвал, гъилералди гьазурнавай зейтундин михьи чӀем гъун Исраилдин рухвайриз эмир ая. Пакамлай няналди куькӀуьрнавай чирагъар Реббидин вилик хьун патал Гьарунни адан рухваяр датӀана килигиз хьурай. Им Исраилдин рухвайрин арада абурун даиман несилдилай несилдалди къвезвай къалурнавай къайда я»+.

28

Хахамрин парталар

(ЭхкъечӀун 39:1-31)

28^1Реббиди давамарна: «Исраилдин рухвайрикай ви патав жуван стха Гьаруназ ва адан рухвайриз, абурукай Зи хахамар жедайвал, эвера – Гьаруназ ва адан рухваяр тир Надабаз, Абигьудиз, Элазараз ва Итамараз.

2Гьайбат ва иервал патал жуван стха Гьаруназ пак тир парталар ая. 3За чеб устадвилелди таъминарнавай устӀарриз Гьаруназ, а парталар гьазурдайвал, ам паквилиз акъудун ва адакай Зи хахамар хьун патал, эмир це.

4Абуру хуруган, чухва, аба, нехишар акъуднавай перем, сирих ва чӀул гьазур авурай. Ви стха Гьаруназни адан рухвайриз, абуру Зи къуллугъ ийидайвал, пак тир и парталар авурай.

5Абуру и кар патал къизил, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларни куш къачурай.

6•Чухва къизилдин гъалуникай, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай авурай.

7Кьве патахъай адак кьве къуьнераг цун лазим я.

8Чухвадин чӀулни гьа чухва вич хьиз храна кӀанда, – къизилдин гъални кутуна, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикайни кьелечӀ кушдикай; ада чухвадихъ галаз къакъудиз тежедай садвал арадал гъун лазим я.

9Шагьамдин кьве къаш къачуна, адал Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀутӀ: 10чӀехидалай гъвечӀидалди са къашунал ругуд тӀвар ва ругудни муькуьдал. 11Абурал Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀут – къашунал нехишар атӀудай устӀарри муьгьуьрар атӀана гьазурдай къайдада. И къашар нехишар акъуднавай къизилдин къерехра тур 12ва чухвадин къуьнерагрихъ и къашар галкӀура – Исраилдин рухваяр рикӀел хкун яз, и къашари Исраилдин рухваяр рикӀел хуьн патал. Гьаруна рикӀел хкун яз, Реббидин вилик абурун тӀварар къуьнерал алукӀрай.

13Къизилдикай нехишар атӀанвай гьалкъаяр гьазура, 14михьи къизилдикай тир звар ганвай къайтанар хьтин, кьве шуькӀуь зунжур раса – ва зунжурар гьалкъайрихъ галкӀур ая.

15•Реббидин къахлурунар патал хуруган туькӀуьра. Гьамни чухва хьиз гьазура, – къизилдин гъални кутунвай вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай. 16Хуруган кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, яргъивал са капунинди ва гьяркьуьвални са капунинди, кьве къатунин пекиникай авунвайди хьурай. 17Адай кьуд жерге багьа къашар тур. Сад лагьай жергеда – лаал, тӀапӀаз ва зумруд;+
18кьвед лагьайда – фуьруьз, сафир ва алмас; 19пуд лагьайда – якъут, гьакьекь ва аметист; 20кьуд лагьайда – фуьруьз, шагьам ва яшма. Вири абур къизилдин нехишар атӀанвай къерехра хьунухь лазим я. 21Къашарин кьадар цӀикьвед хьана кӀанда, Исраилдин рухвайрин тӀварар алай: гьар са къашунал, муьгьуьрдал хьиз, Исраилдин цӀикьвед тайифадикай садан тӀвар атӀун лазим я.

22Хуруган патал михьи къизилдикай зунжурар ая – звар ганвай, къайтанар хьтин. 23Къизилдин кьве гьалкъа авуна, абур хуругандин вини пипӀерихъ галкӀура, 24къизилдин кьве зунжурдин куьмекдалди 25кьве къерехдихъ галаз сад ая, къерехарни вилик патахъай чухвадин къуьнераграл алкӀура.

26Къизилдикай мадни кьве гьалкъа авуна абур къенепатай хуругандин, ам чухвадихъ агатзавай чкадал, кьве агъа пипӀихъ кукӀура. 27Къизилдин мад кьве гьалкъа авуна, абур виликай къуьнерагрин агъа къерехдик кукӀура – абур винелай чухвадин чӀулунал цванвай чкадал. 28Хуругандин гьалкъаяр чухвадин гьалкъайрихъ, хуруган, чухвадин чӀулунин винел алаз, чухвадив сихдиз агат ийидайвал, вили къайтандин куьмекдалди кукӀур авурай. 29Гьарунал, ибадатханадиз гьахьдайла, вичин хурудал, яни къахлурунар авай хуругандал, Реббидин вилик абур датӀана рикӀел хкун яз, Исраилдин рухвайрин тӀварар алай партал алаз хьуй.

30Къахлурунар авай хуруганда чипдин уримни туммим эциг: Реббидин вилик экъечӀдайла, абур Гьарунан хурудал хьана кӀанда. Гьаруна, Реббидин вилик квайла, Исраилдин рухвайриз рекье тунвай Реббидин къахлурунар датӀана хурудал хуьрай+.

31•Чухвадин кӀаникай алукӀдай аба хурух – кьиляй-кьилиз вили гъаларикай. 32Ада кьил сухдай къерех аскеррин парталрин хьиз, аба къазун тийидайвал, кӀеви гъаларалди цванвай, атӀана акъуднавай кьацӀ хьунухь лазим я. 33Агъа къерех тирвал вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай анардин майвайриз ухшар тир кӀватӀар ая, абурун арайрани къизилдин гъвечӀи зенгер куьрсар ая. 34Къизилдин и зенгер ва анардин майваяр сад муькуьдан гуьгъуьнилай къвез, абадин агъа къерех тирвал хьана кӀанда.

35Гьаруна вичин къуллугъ ийидай чӀавуз и аба алукӀрай. Гьарун Реббидин кьилив атун патал ибадатханадиз гьахьдайлани ва ам анай экъечӀдайлани зенгери ван авун лазим я, – тахьайтӀа ам рекьида.

36Михьи къизилдикай кьелечӀ кӀус ая ва адал, муьгьуьрдал хьиз, ихьтин гафар атӀутӀ: „Ребби патал пак тирди“. 37Адахъ, ам сирихдин винел, виликай – Гьарунан пелел кутӀунун патал, вили къайтан кукӀура. 38Гьаруна Исраилдин рухвайри къурбандар ийидайла рехъ гузвай вири гунагьар вичел къачурай. И кашу датӀана Гьарунан пелел хьунухь лазим я – ва абурун къурбандар Реббиди кьабулда+.

39Гьарун патал кушдикай нехишар алай перем хурух, адаз кьелечӀ кушдикай сирих ва гьар жуьредин рангарин чӀул гьазура+.

40Гьарунан рухваяр патал перемар, чӀулар ва сирихар хурух – гьайбат ва иервал патал.

41Жуван стха Гьарунал ва адан рухвайрал гьа и парталар алукӀ. Гьарунан ва адан рухвайрин пелевай зейтундин чӀем гуьцӀа, абур хахамвилиз акъуд, ва абурукай Зи хахамар хьун патал, абур паквилиз акъуд.

42Абуруз кьецӀил чкаяр кӀев авун патал кушдикай куьруь шалварар гьазура.

43Гьарунани адан рухвайри Гьалтунин Алачухдиз гьахьдай чӀавуз я тушни ибадатханада къуллугъдайла, къурбангандиз мукьва жедай вахтунда абур алукӀун герек я. ИкӀ тахьайтӀа абур тахсиркарар жеда ва рекьида. Им Гьарун ва адан несилар патал эбеди тир къалурнавай къайда я».

29

Паквилиз акъудун

29^1•Реббиди давамарна: «Гьарунакайни адан рухвайрикай Зи хахамар хьун патал ингье вуна абур гьикӀ паквилиз акъудун лазим ятӀа. Чпин бедендик рехне квачир жунгав ва кьве гьер хкягъа. 2ТӀили фу, зейтундин чӀем какадарнавай тӀили лавашар, зейтундин чӀем алтаднавай тӀунутӀар къачу – абур вири лап хъсан къуьлуьн гъуьруькай чрана кӀанда –+
3ва абур вири са зимбилда эциг. И зимбил ва жунгавни кьве гьер гъваш.

4Гьарунни адан рухваяр Гьалтунин Алачухдин ракӀарин вилик гъана акъвазара. Абур чуьхуьх. 5Гьарунал адан парталар алукӀа – перем, чухвадин кӀаникай кутадай аба, чухва ва хуруган. Адан юкьва чухвадин чӀул тур. 6Гьарунан кьилел сирих эциг, сирихдихъни паквилин таж галкӀура.

7ЧӀем гуьцӀуьнин серенжем кьиле твах: гуьцӀдай чӀем къачуна Гьарунан кьилел илич+.

8Гьарунан рухваяр вилик акъудна абурал перемар алукӀ. 9Абурун юкьва чӀулар тур – Гьарунан хьиз – ва абурун кьилер сирихралди кутӀуна. Хахамрин тӀвар Гьаруназни адан рухвайриз даим яз ганвайди я – вуна абур хахамвилиз акъуд.

10Ахпа жунгав Гьалтунин Алачухдин патав акъвазара ва Гьарунани адан рухвайри жунгавдин кьилел гъилер эциграй. 11Жунгав Реббидин вилик Гьалтунин Алачухдин сивел тукӀукӀ, 12тӀуб жунгавдин ивидик кяна ам къурбангандин крчарал алтада, амукьай ивини къурбангандин бинедив экъич+.

13Ахпа жунгавдин къенерин вири пи, лекьинин хел, кьве дуркӀун ва абурал алай пи къачуна абур къурбангандал куг+. 14Жунгавдин якни хамни ратара авай чиркер кундилай къерехда цӀай яна куг. Им гунагьдай къурбанд я+.

15Ахпа гьерерикай сад къачу ва Гьарунани адан рухвайри адан кьилел гъилер эциграй 16Гьер тукӀукӀ ва къурбангандин вири патарихъ адан иви хъичира.

17Гьерен жендек алажна куьлуь ая. Адан къенерни кӀвачер чуьхуьх, кьилин ва маса паярин винелай эциг 18ва вири жендек къурбангандал куг. Им Ребби патал кунуг я, Адаз хуш ни галай гум я, Реббидиз кудай къурбанд я+.

19Ахпа кьвед лагьай гьер къачу, ва Гьарунани адан рухвайри гьерен кьилел гъилер эциграй. 20Гьер тукӀукӀ. Гьерен ивидикай къачуна, Гьарунан ва адан рухвайрин эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀа. Амукьай иви къурбангандин вири патарихъ хъичира. 21Ахпа къурбангандилай иви ва пелевай гуьцӀдай чӀем къачуна абур Гьарунал ва адан парталрал хъичира ва гьакӀни Гьарунан рухвайрални абурун парталарал. Гьа икӀ вуна Гьарунни адан парталар паквилиз акъудда, ва гьакӀни Гьарунан рухваярни абурун парталар.

22Гьерен пи, тум, къенерин макь, лекьинин къвалалай экъечӀнавай пай ва пини кваз кьве дуркӀунни къачу. И гьер паквилиз акъудзавай къурбанд хьуниз килигна, гьакӀ адан эрчӀи ятурни къачу. 23Реббидин вилик эцигнавай тӀили фу авай зимбилдай са фу, зейтундин чӀем квай са тӀунутӀ ва са тӀили лаваш къачу. 24Абур вири Гьарунан ва адан рухвайрин гъиле гице ва Реббидин вилик савкьват яз зурзура. 25Ибур абурун гъиляй къахчуна ва кунугдихъ галаз къурбангандал куг. Им Ребби патал хуш ни галай гум я, Адаз кудай къурбанд я+.

26Гьарунан паквилиз акъудзавай къурбанддин гьерен хур къачу ва ам Реббидин вилик савкьват яз зурзура. Им ви пай я.

27Паквилиз акъудзавай къурбанд яз бахшай гьерен паяр, – зурзурай адан хур ва хкажай адан ятур, – вуна пакбур яз малумарна кӀанда. 28Исраилдин рухвайри къурбанд ийизвай гьайвандин и паяр Гьарунавни адан рухвайрив вахкун лазим я – им эбеди яз авунвай къайда я. Им Исраилдин рухвайрин патай абурун суварин къурбандрикай Реббидиз гузвай пай я.

29Гьарунан пак тир парталар адалай кьулухъ адан несилрал гьалтун лазим я: и парталар алаз абурулай чӀем гуьцӀун ва хахамвилиз акъудун лазим я+.

30Гьарунан эвлед, адакай идалай гуьгъуьниз хахам хьайила, ва сифте яз Гьалтунин Алачухдиз атана ва ибадатханада къуллугъ ийидайла, и парталар галаз-галаз ирид юкъуз алукӀрай.

31Паквилиз акъудзавай къурбанддин гьер къачу ва адан як пак тир чкадал ругуг. 32Гьарунани адан рухвайри и як ва гьакӀни зимбилда авай фу Гьалтунин Алачухдин ракӀарив тӀуьрай. 33Абуру чеб хахамвилиз акъуддайла, паквилиз акъуддайла ва паквилин рекьел элячӀдайла авур къурбандар чпи тӀуьн лазим я. Чара касдивай ам нез жедач: им пак тир затӀ я+. 34Паквилиз акъудзавай къурбанддин як ва я фу пакамалди амукьайтӀа, амукьай вири цӀай яна куг. Ам садани тӀуьн лазим туш, вучиз лагьайтӀа им пак тир затӀ я.

35Гьарунахъ ва адан рухвайрихъ галаз За ваз эмир авур вири серенжемар кьиле твах. Абур хахамвилиз акъудун ирид юкъуз давам хьана кӀанда.

36Гьар юкъуз гунагьдай къурбанд яз жунгав тукӀукӀ, – къурбанган михьи хъувунин адет кьиле твах – ва ам паквилиз акъудун патал къурбангандивай герек тир затӀар гуьцӀ ая+. 37Ирид юкъуз къурбанган михьи ая ва ам паквилиз акъуд – ва къурбангандикай Паквилерин Пак чка жеда. Адак хукӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀендаз элкъведа»+.

Гьар йикъан къурбандар

38•Реббиди давамарна: «Ингье вуна и къурбангандал къурбанд авуна кӀандай затӀ: гьар юкъуз йис тамам хьайи кьве кьар. 39Садакай пакаман къурбанд ая, кьвед лагьайдакай рагъдандин. 40Сад лагьай кьардихъ галаз лап хъсан, вичик гъилелди гьазурнавай зейтун чӀемедин гьиндин кьудай са пай кутунвай, гъуьруьн эфадин цӀудай са пай къурбанд ая, ва и кар патал чехирдин гьиндин кьудай са пай серф ая.

41Кьвед лагьай кьар няниз гьа пакамахъ хьиз фан ва чехирдин лазим тир къурбандар галаз къурбанд ая. Им Реббидиз хуш ни галай гум я, Реббидиз кудай къурбанд я+. 42Ихьтин кунугар куьне датӀана, несилдилай несилдалди Реббидин вилик, виче квехъ галаз чин чинал акъваздайла ва вахъ галаз рахадайла, Зун жедай Гьалтунин Алачухдин ракӀарив гана кӀанда. 43Исраилдин рухвайрихъ галаз чин-чинал жедай вахтунда Зун гьана жеда – ва и чка Зун авайвилин вилериз аквадай Баркалла яз пак тирди жеда. 44За Гьалтунин Алачух ва къурбанган, Гьарунни адан рухваяр, абур зи хахамар хьун патал, паквилиз акъудда. 45Зун Исраилдин рухвайрин арада аваз жеда ва абурун Аллагь жеда+. 46Абурузни Зун, чпин арада аваз хьун патал чеб Мисридай акъудай Ребби, абурун Аллагь тирди чир жеда. Зун, Ребби, абурун Аллагь!»

30

Хуш ни галай затӀар кудай къурбанган

30^1•Реббиди давамарна: «Хуш гум акъудун патал кудай затӀар эцигна цӀай ядай къурбанган акӀаждикай раса. 2Ам кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, са кьуьнт яргъивал, са кьуьнт гьяркьуьвал ва кьве кьуьнт кьакьанвал авайди хьурай. И къурбангандин крчари адахъ галаз чӀуриз тежедай садвал арадал гъун лазим я+. 3Адан винел пад, къвалар ва крчар михьи къизилдалди кӀев ая, ва къизилдин цӀарцӀе тур. 4И къурбанган ялун патал чпе паяяр сухдайвал, къизилдикай кьве гьалкъа ая ва абур цӀарцӀин кӀаникай, кьве патахъай галкӀура. 5Паяярни акӀаждикай ая ва абур къизилдалди кӀева.

6И къурбанган вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик, вахъ галаз чин чинал жедайла „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсахдин вилик эциг. 7-8Гьаруна, гьар пакамахъ чирагъар чӀем цаз ва абур ми́хьиз къведайла, ва гьар няниз абур куькӀуьрдайла, и къурбангандин винел хуш атирдин ни галай шейэр курай. Реббидин вилик хуш ни галай шейэр кун датӀана кьиле фена кӀанда, несилдилай несилдалди. 9И къурбангандин винел я пак тушир затӀариз цӀай ямир, я кунугар ийимир, я фан къурбандар гумир, я чехирдин къурбанд ийимир+. 10Йиса садра Гьаруна къурбангандин крчарин винел гунагьдай къурбанддин ивидалди михьивилиз акъудунин серенжем кьиле тухурай. Йиса садра несилдилай несилдалди къурбанган михьна кӀанда. Им Реббидин паквилерин паквал я»+.

Гьалтунин Алачух патал налук

11Реббиди Мусадиз лагьана: 12«Исраилдин рухвайрин сан къелемдиз къачудайла, гьар сада вич къелемдиз къачудай чӀавуз вичин патай Реббидиз эвез гурай – къелемдиз къачун себеб яз абур бедбахтвилик акат тавун патал+. 13Гьар сада вич къелемдиз къачудай чӀавуз ибадатханадин шекъелрин гьисабдай зур шекъел серф авурай (са шекъелда 20 герагь ава); и зур шекъел Реббидиз гузвай пай я+. 14Къад йис ва адалай гзаф хьанвай гьар сада къелемдиз къачудай чӀавуз Реббидиз ихьтин пай гана кӀанда. 15Куьне Реббидиз жувалай ихьтин пай гудай чӀавуз девлет авайда зур шекъелдилай гзаф, кесибдани – зур шекъелдилай тӀимил тагурай. 16Исраилдин рухвайривай и эвез къачу ва ам Гьалтунин Алачухда къуллугъ авуниз серф ая. Им Реббидин вилик Исраилдин рухваяр рикӀел хкун яз квелай гузвай эвез жеда»+.

Буьруьнждин лат

17•Реббиди Мусадиз лагьана: 18«Чуьхуьн къачун патал буьруьнждин лат ва адан кӀаник кутадай затӀ раса. Ам Гьалтунин Алачухдинни къурбангандин арада эциг ва целди ацӀура+. 19Гьарунани адан рухвайри ана кӀвачер-гъилер чуьхуьрай. 20Гьалтунин Алачухдик гьахьдалди вилик абуру чуьхуьн къачуна кӀанда – тахьайтӀа абур рекьида. Къурбангандиз мукьвал жедалди виликни, анал Реббидиз кудай къурбандриз цӀай ягъиз чпин везифа тамамардайла, 21абуру гъилерни кӀвачер чуьхуьн лазим я – тахьайтӀа абур рекьида. Им Гьаруназ ва адан эвледриз, несилдилай несилдалди ганвай къайда я».

ГуьцӀдай чӀем ва къурбандрин хуш ни галай затӀ

22Реббиди Мусадиз лагьана: 23«Виридалайни хъсан хуш ни галай шейэр къачу: вад виш шекъел кьери мирра, атир галай дарчин кьве гъилера тӀимил яз – кьве вишни яхцӀурни цӀуд шекъел, хуш ни галай нацӀар – кьве вишни яхцӀурни цӀуд шекъел, 24вири ибадатханадин шекъелрин гьисабда аваз вад виш шекъел кассий (вири ибадатханадин шекъелрин гьисабда аваз), ва гьакӀни са гьин зейтундин чӀем – 25ва устадвилелди авунвай гъуруш, пелевай гуьцӀ ийидай пак тир чӀем, гьазура. Им пак тир чӀем я,+
26-28ам Гьалтунин Алачухдивай, Икьрардин сандухдивай, вичел алай вири затӀарни кваз экӀягъандивай, вичиз талукь шейэрни галаз чирагъгандивай, хуш ни галай гум акъуддай къурбангандивай, кунугрин къурбангандивай ва адан къаб-къажахдивай ва чуьхуьн къачун патал латавайни адан кӀаник квай затӀунивай гуьцӀ ая+. 29Вири и затӀар паквилиз акъуд ва абурукай паквилерин пак затӀар жеда. И затӀарик хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда+.

30Гьарунавай ва адан рухвайривайни гуьцӀа – абур Зи хахамар хьун патал паквилиз акъуда+. 31Исраилдин рухвайризни лагь: „И гъуруш куьн патал несилдилай несидалди пелевай гуьцӀдай пак тир чӀем жеда. 32Ам талукь тушир ксаривай гуьцӀна жедач. Куьн патални ихьтин гъуруш гьазурмир: ам пак тир затӀ я – куьн патал ам пак тир затӀ яз хьурай! 33Вич патал ихьтин гъуруш гьазурай ва я ам талукь тушир касдивай гуьцӀай гьар вуж хьайитӀани вичин халкьдикай акъудна гадарда“».

34Реббиди Мусадиз эмир гана: «Хуш ни галай затӀар къачу – натӀаф, шегьелет ва галбан, михьи хъсан ни галай шкьакьдихъ галаз сад хьиз, – 35ва абурукай хуш ни галай гум гудай шейэр гьазура – устадвилелди гьазурнавай гъуруш, кьелни кутунвай, михьи ва пак тир+. 36Хуш ни галай гум гудай и затӀар лап куьлуьдаказ регъвена, Зун ви кьилив къведай Гьалтунин Алачухда, Икьрардин вилик цӀай яна куг. Хуш ни галай и затӀар куьн патал паквилерин пак затӀар жеда. 37Ихьтин хуш ни галай затӀар куьн патал гьазурмир: абур куьн патал Реббидин пак тир затӀар хьурай. 38Абурукай лезет хкудун патал вичиз ихьтин затӀар гьазурай гьар вуж хьайитӀани хайи халкьдикай акъудна гадарда».

31

Гьалтунин Алачух патал устӀарриз эвер гун

(ЭхкъечӀун 35:30-35)

31^1•Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Чир хьухь: За Ягьудан тайифадай тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалел хкяна, 3ва адак Аллагьдин Руьгь кутуна – адаз гьар са карда алакьунар ва фагьум, чирвилер ва устадвал гана, 4гьаниз килигна адахъ къизилдихъ, гимишдихъ, буьруьнждихъ галаз кӀвалахдай алакьунар ава, 5къерехра тун патал къванер атӀуз ва гьакӀни кӀарасдал нехишар атӀуз чида – гьар са рекьяй устад я. 6Гьа икӀ, За адаз куьмекдар яз Данан тайифадай тир Ахисамахан хва Агьалиаб тайинарна, ва вири устӀарриз чирвилер гана, абуру За ваз ая лагьана эмир ганвай вири кӀвалахар кьилиз акъудун патал: 7Гьалтунин Алачух, Икьрардин сандух, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай сандухдин къапсах ва Алачух патал герек вири шейэр, 8экӀягъан ва адан къаб-къажах, михьи къизилдин чирагъган ва адахъ галай вири затӀар, хуш ни акъудун патал къурбанган, 9кунугрин къурбанган ва ам патал вири затӀар, лат ва адан кӀаник кутадай затӀ, 10къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар – хахам Гьарунан пак тир парталар ва къуллугъдайла адан рухвайри алукӀдай парталар, 11ва гьакӀни пелевай гуьцӀдай чӀем ва ибадатханада кун патал хуш ни галай затӀар.

Абуру вири За ваз эмир авур тегьерда авурай».

Икьрар чӀурун ва цӀийи хъувун

(31:12–34:35)

Эхиримжи шартӀар ва икьрар кхьенвай къванер вахкун

12•Реббиди Мусадиз эмир гана: 13«Исраилдин рухвайриз абуру Зи Киш югъ къейд авун патахъай лагь. Киш – им Зини куь арада тайинаравай лишан я, несилдилай несилдалди, – куьне Зун, Ребби, куь паквилин чешме жедайди рикӀе хуьн патал. 14Киш югъ къейд ая: ам куь пак тир югъ я. Ни Кишдин югъ чиркин авуртӀа, гьам яна рекьида, Кишдин юкъуз кӀвалахзавай гьар са кас вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда+. 15Ругуд юкъуз кӀвалахрай, амма ирид лагьай югъ – Киш, Реббидин ял ядай пак югъ я. Кишдин юкъуз кӀвалахзавай гьар вуж хьайитӀани яна кьиникь лазим я. 16Исраилдин рухвайри Кишдин югъ несилдилай несилдалди къейд авурай – им эбеди икьрар я. 17Зини Исраилдин рухвайрин арада даим яз тайинарнавай лишан гьа им я. Вучиз лагьайтӀа ругуд йикъан вахтунда Реббиди цавни чил туькӀуьрна, ирид лагьай юкъуз ял акъадарна»+.

18Ана, Синайдал, Мусадихъ галаз рахунар куьтягьайдалай кьулухъ, Реббиди адав Икьрардин кхьинар алай къванцин кьелечӀ кьве къаяб вугана – Аллагьдин тупӀаралди кхьинар авунвай+.

32

Къизилдин дана

(Киххьей къанун 9:6-29)

32^1•Инсанриз Муса геждалди дагъдай техкъвезвайди акунвай. ИкӀ хьайила абуру Гьарунал алтӀушна адаз лагьана: «Чаз чун вичин гуьгъуьна аваз вилик тухудай аллагь туькӀуьра. Чун Мисридай акъудай кас Муса лагьайтӀа, чаз адахъ вуч хьанватӀа чидач!»+
2Гьаруна абуруз жаваб гана: «Куь папарин, рухвайрин ва рушарин япарихъ галай япагьанар галудна зи патав гъваш».

3Инсанри чпин къизилдин япагьанар япарай акъудна Гьарунав вугана. 4Гьаруна абур цӀурурна ва кӀарас-данадин беден кӀевна. Инсанрини лагьана: «Им ви аллагь я, Исраил! Ингье гьада вун Мисридай акъудна!» 5И кар акур Гьаруна данадин бедендин вилик къурбанган расна ва малумарна: «Пака Реббидин сувар я!»

6Пакадин юкъуз, экуьнахъ, абуру кунугар ва суварин къурбандар авуна. Ахпа абур нез-хъваз ацукьна, гуьгъуьнлайни къугъунариз къарагъна+. 7«Дагъдай эвичӀ, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Ява хьанва ви халкь – вуна Мисридай акъудай инсанар! 8Гьикьван фад абур вуна къалурай рекьелай элячӀна! Абуру чпиз данадин беден туькӀуьрнава, адаз икрам ийизва ва къурбандар гузва. Абуру лугьузва: „Им ви аллагь я, Исраил! Ингье гьада вун Мисридай акъудна!“»

9Реббиди лагьана: «Заз аквазвайвал, им кьилиз ялдай халкь я!+
10Зун туна ахлад: За абур, зи хъилен селдик кутуна, вири терг ийида – амма валай чӀехи халкь арадал гъида!»+

11Амма Мусади Реббидиз, вичин Аллагьдиз, минет ийиз хьана. «Ребби!» – лагьана ада. – «Ваз Жуван чӀехи, кьадар авачир къудратдалди Мисридай акъудай Ви халкьдикай хъел атун квез герек я? 12Мисривийри Вуна и халкь ажалдин рекьиз акъудна – ам дагълара тергна, чилелай тар-мар авуна лугьудайвал авун квез герек я? Хъел къвемир, регьим ая, Жуван халкь телеф ийимир! 13Вуна ви лукӀар тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Исраилаз куьн патахъай кьин кьунайтӀа рикӀел хкваш, Вуна абурун эвледар цава авай гъетер кьван кьадардиз гзаф ийида, Вуна абуруз хиве кьур чилни, абурун несилриз эбеди яз вахкуда лагьана Жува Жувалди кьин кьунай!»+
14Реббидини регьим авуна. Ада, сифтедай кьетӀ авур жуьре, вичин халкь терг авунач+.

15Муса элкъвена дагъдай эхвичӀна. Адан гъиле, Икьрар кхьенвай, кьве патахъайни кхьинар алай, къванцин кьелечӀ кьве къаяб авай. 16Кхьинар алай кӀусар Аллагьди авунвайбур тир, ва абурал алай кхьинарни Аллагьди атӀанвайбур тир.

17Амма ингье Шуаяз халкьди агъада къарагъарнавай тарап-турупдин ван хьана. «Кундалай женгинин ванер къвезва!» – лагьана ада Мусадиз.

18Мусади жаваб гана:

«Им гъалибвилин къалин ван туш,
им кӀаник акатунин къалин ван туш!

Заз кефиятдин манийрин ван къвезва!»

19Халкь алай чкадин мукьув атайла, Мусадиз данадин беден ва кьуьлер акуна. Муса хъиле кана, къванцин кьелечӀ къаябар дагъдин кӀане чилел гьалчна, ва абур хана. 20Абуру туькӀуьрай данадин бедендиз ада цӀай яна ва гъуьр хьиз куьлуь авуна. Куьлуь авунвай затӀ циз вегьена ва Исраилдин рухваяр ам хъуниз мажбурна+.

21«И халкь ви вилик квелди батӀул хьана, вуна ам ихьтин залан гунагьдиз чӀугвадайвал?» – хабар кьуна Мусади Гьарунавай. 22Гьаруна жаваб гана: «Хъел къвемир, зи агъа! Ваз жувазни чида хьи, и инсанар писвилихъ гьикьван ялзавайбур ятӀа. 23Абуру заз лугьузвай: „Чаз вичин гуьгъуьна аваз чун вилик тухудай аллагь туькӀуьра. Чун Мисридай акъудай кас – Муса – лагьайтӀа, чаз адахъ вуч хьанватӀа чидач!“ 24За абуруз зав къизилдин затӀар гице лагьана, къизил цӀуз гадарна – ингье гьа икӀ и дана арадал атана!»

25Мусадиз инсанар муьтӀуьгъ тахьунин рекьел элячӀнавайди акуна (им Гьаруна душманриз хвеши жедайвал, ихьтин гьалдал гъунин нетижа тир). 26Кундин варарал акъвазна, Мусади инсанрихъ элкъвена эверна: «Реббидин патал алайбур вужар ятӀа, зи кьилив!»

Адан патав вири левияр кӀватӀ хьана, 27ва Мусади абуруз лагьана: «Реббиди, Исраилдин Аллагьди, икӀ лугьузва: Турар къачуна чун алай чкадин и варарилай а вараралди фена хъша! Гьар сада стха яна кьирай, дуст яна кьирай, къунши яна кьирай!»+

28Левидин рухвайри Мусадин эмир кьилиз акъудна: а юкъуз пуд агъзурдав агакьна инсанар яна кьенай.

29«Къе, – лагьана Мусади, – и кар патал жуван рухвайрин ва стхайрин чанаралди къимет гуналди, куьне куьн Реббидин хахамвилиз акъудна. Гьавиляй квев хийир-дуьа агакьда!»

30Пакадин юкъуз Мусади халкьдиз лагьана: «Куь гунагь заланди я! Амма зун исятда Реббидин патав хкаж жеда, ва белки залай куь тахсир алудиз алакьда».

31Элкъвена Реббидин кьилив хтана, Мусади лагьана: «И халкьдин гунагь заланди я: абуру чпиз къизилдикай аллагь авуна! 32Амма гила минет я Ваз, абурулай гъил къахчу. КъахчудачтӀа – зи тӀварни Ви ктабдай акъуд!» 33Реббиди жаваб гана: «За Зи ктабдай Заз акси яз гунагь авурбурун тӀвар акъудда. 34Гила алад ва халкь За ваз лагьай чкадиз гъваш. Ингье, Зи малаик ви вилик кваз фида. Жазаяр агакьардай югъ атайла, За абуруз чпин гунагьдай жаза гуда».

35Абуру данадин беден расунай – а Гьаруна туькӀуьрай дана – Реббиди Исраилдин халкьдиз жаза гана.

33

Реббидин тагьким

33^1Реббиди Мусадиз лагьана: «Вуна Мисридай акъудай халкьни галаз инай экъечӀна хъвач. За ам абурун несилриз гуда лагьана Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьур чил гьим ятӀа, гьаниз алад. 2-3Ана чиликай некни вирт хкатзава, За ви вилик кваз Зи малаик ракъурда ва къенанвияр, амарияр, хетияр, перизияр, гьивияр ва ябусвияр чукурна квадарда. Амма Зун Жув квехъ галаз къведач, тахьайтӀа Завай куьн рекье телефун жеда – куьн кьилиз ялдай халкь я эхир!»++

4Инсанриз и кичӀ кутадай гафарин ван хьана – ва кӀевиз шехьна, чпихъ галай безекар галудна.

5Реббиди Мусадиз лагьанай: «Исраилдин рухвайрив агакьара: „Куьн кьилиз ялдай халкь я, ва Зун куьруь вахтунда квехъ галаз фейитӀа, За куьн са легьзеда тергна тада! Квехъ галай безекар галуд! Зани, За квез вуч авун лазим ятӀа, садра фикир ийида“»+.

6Хареб дагъдин патав Исраилдин рухвайри чпихъ галай безекар галуднай ва абур мад акалначир.

Гьалтунин Алачух

7Идалай кьулухъ Мусади кундивай са тӀимил къакъатна хьиз вичиз Гьалтунин Алачух лагьана тӀвар ганвай алачух эцигзавай. Са низ ятӀани Реббидивай хабарар кьаз кӀанзавайтӀа, ам кундилай элячӀна Гьалтунин Алачух галайвал фидай+. 8Муса аниз гьар гъилера фидай, амайбурни вири чпин алачухрин сивел акъвазна ам Гьалтунин Алачухдиз гьахьдалди, адалай чпин вилер алуддачир. 9Ам гьахьдай; цавай цифедин гул эвичӀна Алачухдин ракӀарив акъваздай, ва Ребби Мусадихъ галаз рахадай. 10Цифедин гул акурла, вири чпин алачухрин сивел икрам ийидай. 11Ребби Мусадихъ галаз чин чинал, инсан инсандихъ галаз хьиз, рахадай. Ахпа Муса кундал хкведай, амма Шуай, Нунан хва, Мусадин жегьил куьмекдар, Алачухдай экъечӀдачир.

12Мусади Реббидиз лагьана: «Вуна заз и халкь жувахъ галаз твах лагьана эмир авуна, амма захъ галаз ракъурдайбур вужар ятӀа лагьанач. Вуна заз зи тӀвар Ваз хъсан чидайди, ваз Зи вилерай майил акурди лагьанай. 13Гьа икӀ ятӀа, зазни Ви рекьерин сир ачухар ая, Ви тӀебиат чирдай мумкинвал це, зани Ви вилерай майил жедайвал. И инсанар – Ви халкь я эхир!» 14Реббиди жаваб гана: «Зун Жув квехъ галаз фида ва вун архаин жеда». 15Мусади лагьана: «Вун чахъ галаз къведачтӀа, чун инай экъечӀна финиз мажбур ийимир. 16Чун – зун ва Ви халкь – Ви вилерай майил хьуназ хуш тирди къалурзавай лишан гьихьтинди я? Анжах ахьтинди, Вун чахъ галаз къвез хьайитӀа! Гьа идалди Вуна чун чилел алай маса халкьарикай чара ийида»+.

Муса ва Реббидин баркалла

17Реббидини Мусадиз жаваб гана: «За гьа и тӀалабунни кьилиз акъудда, вучиз лагьайтӀа ваз Зи вилерай майил ава ва ви тӀвар Зи рикӀел алама».

18– Заз Ви Баркалла къалура! – тӀалабна Мусади.

19Реббидини хиве кьуна:

«Вири Зи гурвал За ви вилик къалурда,
ви вилик Реббидин тӀвар малумарда.

Заз низ регьим ийиз кӀандатӀа, гьадаз регьим ийида,

Заз низ инсаф ийиз кӀан хьайитӀа, гьадаз инсаф ийида»+.

20«Амма вавай зи чиниз килигиз жедач, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Инсан Зун акурдалай кьулухъ, чан алаз амукьдач»+.

21«Ина Зи патарив са чка гва, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Гьана са рагал акъваз. 22Зи Баркалла патавай фидайла, За вун а раган гуьтӀуь арада чуьнуьхда ва Жуван гъилелди кӀевда. Алатайла, 23гъил алудда. Ваз Зун кьулухъай аквада, амма Зи чин аквадач».

34

Къванцин цӀийи къаябар

34^1•Реббиди Мусадиз лагьана: «Къванцикай виликанбуруз ухшар тир кьелечӀ кьве къаяб яна цӀалцӀам ая. За абурал, вуна хайи муькуь къаябрал алай гьа гафар кхьин хъийида. 2Пакамалди гьазур жедайвал ая. Пакамахъ Синай дагъдиз экъечӀна ва дагъдин кукӀушдал Зи вилик жедайвал хьуй. 3Вахъ галаз са касни татурай, гьатта садни дагъдал пайда тахьурай, ва гьатта адан ценерив маларни лапагарни хуьн тавурай»+.

4Мусади виликанбур хьтин къванцин кьелечӀ кьве къаябни яна цалцӀам авуна, пакамахъни, вичиз Реббиди эмир гайивал, абурни гъиле аваз Синай дагъдиз хкаж хьана. 5Цифедин гулуник кваз Ребби эвичӀна, Мусадин патав акъвазна ва Реббидин тӀвар малумарна. 6Ребби адан виликай фена ва малумарна: «Зун Ребби я, Ребби! Регьим авай ва къени, сабур авай, гъил къахчудай ва вафа гвай Аллагь!+
7За гъил къачун гьатта агъзур лагьай несилдални дегиш жедайди туш: Зун къелетрилай, гунагьрилай ва тахсиркарвилерилай гъил къахчудайди я. Амма тахсир квайди За тахсир квачирвилиз акъуддайди туш: За бубайрин гунагьрай аялриз жаза гузва, несилриз – хтулриз ва птулризни штулриз жаза гузва!»+

8Мусади тадиз метӀерал аватна ва икрам авуна 9лагьана: «Зи Агъа! Ви вилерай заз майил аватӀа, чахъ галаз ша ман, зи Агъа! Эхь, и халкь кьилиз ялдайди я, амма Вуна чи гунагьрилайни тахсиррилай гъил къахчу! Чакай Ви эменнияр ая!»

10Реббиди жаваб гана: «Ингье, За квехъ галаз Икьрар кутӀунзава. Вири халкьдин вилик За чилел гьич са халкьдихъни тахьай хьтин аламатар къалурда! Вун элкъвена кьунвай вири халкь За, Реббиди, вун патал ийизвай крариз кичӀ кваз килиграй!

11За квез гила эмир гузвай вири кӀвалахар кьиле твах. За амарияр, къенанвияр, хетияр, перизияр, гьивияр ва ябусвияр квекай катуниз мажбур ийида. 12Килиг гьа, куьн физвай чилин агьалийрихъ галаз икьрарар кутӀуниз тахьуй, – тахьайтӀа им куьн патал желе жеда!+

13Абурун къурбанганар чукӀура!

Абурун пак тир къванер хух!

Абурун Ашерадин дестекар атӀутӀ!+

14Чара аллагьриз икрам ийимир!

Вучиз лагьайтӀа Реббидин тӀвар – Гъайради я!

Ам – гъайра Аллагь я!+

15А чилин агьалийрихъ галаз икьрарар кутӀунмир, вучиз лагьайтӀа абуру чпин аллагьриз икрам ийизвайла, абуруз къурбандар гузвайла, абуру куьн илифарда, куьне абурун къурбанганрилай къачунвай як неда+.

16Абурун рушари чпин аллагьриз икрам ийизва. Куьне абурун рушар куь рухвайриз гъиз хьайитӀа, абуру куь рухваярни маса аллагьрин гуьгъуьна твада+.

17Куьн патал цӀурурна кӀалубда цайи аллагьар рас ийимир+.

18ТӀили фарин сувар къейд ая: ирид юкъуз, За ваз эмир гайивал, тӀили фу неъ – тайинарнавай вахтунда, авив вацра, вучиз лагьайтӀа авив вацра вун Мисридай хъфенай+.

19Хайи гьар сад лагьай бала Зиди я – чеб малари хадай, гьам ири, гьам куьлуь, сад лагьай вири эркек балаяр+. 20Ламра хайи сифте ругулдин эвез це – са хеб, амма эвез гуз кӀандачтӀа – адан гардан хух. ГьакӀни куь сифте рухвайрин паталайни эвез це.

Гьич садни Зи вилик ичӀи гъил гваз пайда тахьурай!+

21Ругуд юкъуз кӀвалах ая, амма ирид лагьай юкъуз ял ягъа: гьатта цазвай ва гуьзвай бередани кӀвалах акъвазар ая+.

22Къуьлуьн сифте бегьер къачудай чӀавуз гьафтейрин сувар кьиле твах, йисан эхирдани – бегьердин сувар.

23Йиса пуд гъилера куь вири итимар Агъадин – Реббидин, Исраилдин Аллагьдин, вилик кӀватӀ хьурай+. 24За халкьар вакай катуниз мажбур ийида, ви сергьятар гегьеншарда. Вун йиса пуд гъилера Реббидин, ви Аллагьдин, вилик акъваздай чӀавуз садавайни вавай чилер къакъудиз жедач.

25Заз ийизвай къурбандрихъ галаз гъвар квай фу гъимир.

Песагь сувариз къурбанд авунвай гьайвандин як пакамалди тамир+.

26Ви чилин сифте бегьердин виридалайни хъсан затӀар Реббидин, ви Аллагьдин, кӀвализ гъваш.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир»+.

27Реббиди Мусадиз лагьана: «И гафар кхьихь. Ибур За вахъ ва Исраилдихъ галаз кутӀунзавай Икьрардин шартӀар я».

28Муса Реббидин патав яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз хьана, фу тӀуьнач ва яд хъванач. Ада къванцин кьелечӀ къаябрал Икьрардин шартӀар кхьена – цӀуд веси+.

Мусадин нур гузвай чин

29Мусадиз, вичин гъиле Икьрардин кьве къаябни аваз дагъдай эвичӀай чӀавуз, Реббидихъ галаз рахунар авурдалай кьулухъ вичин чиникай нурар хкатзавайди чизвачир+. 30Амма Гьаруназни Исраилдин рухвайриз и кар акуна ва адаз мукьва жез кичӀе хьанай. 31Анжах Мусади эверайла, Гьарунни элдин регьберар адан патав атана, ва Муса абурухъ галаз рахана. 32Ахпа Исраилдин амай рухваярни атана. Мусади абур Реббиди Синай дагъда гайи вири эмиррикай хабардар авуна, 33ахпани, рахунар куьтягьна, чин шаршавдалди кӀев хъувуна.

34Гьар гъилера Реббидихъ галаз рахун патал Алачухдик фидайла, Мусади вичел алай шаршав экъечӀдалди чинилай алуддай. Элкъвена хтайла ада, Исраилдин рухваяр вичиз Реббиди вуч эмир авунатӀа, хабардар ийидай, –+
35ва Исраилдин рухвайризни адан чиникай нурар хкатзавайди аквазвай. Мусадини Реббидихъ галаз нубатдин рахун жедалди чин шаршавдалди кӀев ийизвай+.

35

Гьалтунин Алачух эцигун

(35–40 кьилер)

Киш йикъан къанунар

35^1Исраилдин рухвайрин вири эл кӀватӀна, Мусади лагьана: «Ингье Реббиди вуч эмир авунватӀа. 2Ругуд юкъуз кӀвалаха, амма ирид лагьайди – пак югъ я, им Реббидиз талукьарзавай Киш я, ял ядай югъ. И юкъуз кӀвалахай гьар сад ажалдиз лайих жеда+. 3Кишдин йикъара гьатта куь кӀвалера цӀай куькӀуьрдай ихтиярни авач».

Гьалтунин Алачух патал садакьаяр

(ЭхкъечӀун 25:1-9)

4•«Ингье Реббиди вуч эмир ийизватӀа, – лагьана Мусади Исраилдин рухвайрин вири элдиз. – 5Ребби патал садакьаяр кӀватӀ ая. Гьар сада, низ вуч кӀанзаватӀа, Реббидиз къизил, гимиш, буьруьнж, 6вили, мичӀи яру ва я икьи яру рангунин гъалар, кьелечӀ куш я тушни цӀегьрен сар, 7гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар, акӀаждин кӀарас,+
8чирагъар патал зейтундин чӀем, гуьцӀун ва кун патал гъиликдай ягъадик кутадай хуш ни галай шейэр, 9чпелди чухва ва хуруган чӀагурун патал шагьам къванер ва къерехра твадай багьа къашар къурбанд авурай. 10Куь магьир устӀарри атана Реббиди ая лагьанвай вири затӀар гьазур авурай: 11Алачух, адан винел патан къат ва адалай чӀугвадай затӀар, кӀирер, кьулар ва турвакьар, гулар ва пунар, 12Икьрардин сандух ва ам патал паяяр, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсах ва перде, 13экӀягъан, адан паяяр ва къаб-къажах, Реббидин вилик жедай фу, 14чирагъган ва адан тадаракар, чирагъар ва абур патал чӀем, 15хуш ни акъудун патал кудай шейэр эцигна цӀай ядай къурбанган ва ам патал паяяр, гуьцӀдай чӀем, хуш гум акъуддай шейэр, Алачухдин сив кӀевдай перде, 16кунугрин къурбанган, ам патал буьруьнждин чил, адан паяяр ва къаб-къажах, кӀаник кутадай затӀни галай лат, 17гъенин пердеяр, абур патал гулар ва абур винел эцигдай пунар, гъенин вар патал перде, 18Алачухдин хкар ва элкъуьрна гъен кӀевзавай перде патал хкар, абурухъ жедай епер, 19ибадатханада къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар – хахам Гьарунан пак тир парталар ва адан рухвайрин хахамвилин парталар».

20Исраилдин рухвайрин вири эл чкӀана, 21ахпа гьар сада вичин рикӀиз кӀан хьайивал, вичиз Ребби патал садакьа акъудиз кӀан хьайи затӀар гъана – Гьалтунин Алачух патал, ана къуллугъ авун патал ва пак тир парталар патал герек кьван вири шейэр. 22Иштирак ийиз кӀанзавай вири атана – гьам итимар, гьамни папар – ва къизилдин безекар гъана: япагьанар, тупӀалар, яхаяр. И къизилар абуру Реббидиз савкьват яз гъана. 23Жагъайбуру вили, мичӀи яру ва икьи яру гъалар, кьелечӀ куш, цӀегьрен сар, гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар гъана+. 24Нелай алакьнатӀа Реббидиз садакьа яз гимиш ва я буьруьнж гъана. Низ карда гъиликун патал бакара къведай акӀаждин кӀарас жагъанатӀа, гьам садакьа акъудна. 25УстӀарвал квай папари гъалар авуна ва вили, мичӀи яру ва икьи яру гъалар ва кьелечӀ куш, 26маса папари – нелай алакьнатӀа ва рикӀиз кӀан хьанатӀа – цӀегьрен сарикай гъалар храна. 27Тухумрин кьиле авайбуру шагьамдин къашар ва чпелди чухва ва хуруган чӀагурдай багьа къашар, 28ва гьакӀни хуш ни галай затӀар ва чӀемер гъана – экв гун патал куькӀуьрдай, пелевай гуьцӀдай ва гум гун патал цӀай ядай. 29Гьа икӀ Исраилдин рухвайрин векилри – Реббиди Мусадин мецелай ая лагьана эмир авур карда иштирак авун рикӀиз кӀан хьайи итимри ва папари, – Реббидиз чпин савкьватар гъана.

УстӀаррин тапшуругъар

(ЭхкъечӀун 31:1-11)

30•Мусади Исраилдин рухвайриз лагьана: «Чир хьухь: Реббиди Ягьудан тайифадай тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалел хкяна, 31ва адак Аллагьдин руьгь кутуна, адаз гьар са карда алакьунар ва фагьум, чирвилер ва устадвал гана, 32гьаниз килигна адахъ къизилдихъ, гимишдихъ, буьруьнждихъ галаз кӀвалахдай алакьунар ава, 33къерехра тун патал къванер атӀуз ва гьакӀни кӀарасдал нехишар атӀуз чидай – устадвал герек тир гьар са кӀвалах кьилиз акъудиз жедай. 34Реббиди адаз, ва гьакӀни Данан тайифадай тир Ахисамахан хва Агьалиабаз масадбуруз чирвилер гудай устадвални бахш авунва. 35Реббиди абуруз устадвилин вири сирер, нехишар авай парчаяр хрунин, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай гьар жуьредин рангарин парчаяр ва гьакӀни адетдин парчаяр хрунин сирер ачухарнава.

36

36^1Бецалела, Агьалиаба ва чпиз Реббиди абуру ибадатхана эцигун патал алакьунар ва фагьум ганвай вири устӀарри вири кӀвалахар Реббиди къалурнавай тегьерда кьилиз акъудун лазим я».

2Мусади Бецалелаз, Агьалиабаз ва чпиз Реббиди устадвал ганвай ва кӀвалахрив эгечӀдай ашкъи авай вирибуруз эверна. 3Абуру Мусадивай Исраилдин рухвайри ибадатхана эцигун патал садакьа акъуднавай затӀар къачуна. Амма инсанри гьар пакамахъ чпин рикӀиз кӀан хьайи цӀийи савкьватар гъизвай. 4И чӀавуз ибадатхана эцигзавай вири устӀарри кӀвалах акъвазарна атана 5ва Мусадиз лагьана: «Инсанри Реббиди ая лагьанвай кӀвалахдиз лазим тир кьадардилай гзаф гъизва».

6Мусади вирибуруз гьич са итимди ва папа ибадатхана эцигун патал мад садакьаяр тагъун лазим тирди малумарун эмир авуна ва инсанривай садакьаяр кьабулун акъвазарна: 7бес кьадар кӀватнава – гьатта герек авайдалай артухни алаз.

Гьалтунин Алачух туькӀуьрун

(ЭхкъечӀун 26:1-37)

8•КӀвалахдив эгечӀнавай магьир устӀарри Алачух патал кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай цӀуд кетен храна; абурал херупӀрин шикилар акъудна. 9Гьар са кетендин яргъивал къанни муьжуьд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт тир; абурун виридан кьадар сад хьтинди тир.

10Вад кетен санал цвана са кӀус арадал гъана, маса вадни санал цвана. 11Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал вили рангунин кваквар кутуна, гьа ихьтин кваквар – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендикни кутуна: 12са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал яхцӀурни цӀуд кваг ва яхцӀурни цӀуд – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендик, кваг квакун къаршида. 13Къизилдин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазурна ва кьве кӀусни сад садахъ галаз галкӀурна битав алачух арадал гъана.

14ЦӀегьрен сарикай цӀусад кетен храна – Алачухдин винел къат. 15Гьар са кетендин яргъивал къанни цӀуд кьуьнт тир ва кьуд кьуьнтни – гьяркьуьвал; вири цӀусадни са кьадардинбур тир. 16Абурукай вад санал цвана ва амай ругудни санал цвана. 17Са кӀусунин къерехдин кетен тирвал яхцӀурни цӀуд гьалкъа авуна, ва яхцӀурни цӀуд гьалкъани – муькуь кӀусунин къерехдин кетен тирвал. 18Буьруьнждин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазурна, кьве кӀусни сад тир винел къат арадал гъун патал галкӀурна. 19Винелай гьерерин табагъ хамарикай са къат чӀугуна, адан винелайни – гьуьлуьн кицӀин хъицикьрин къат+.

20Алачух патал акӀаждин кӀарасдикай кьулар гьазурна: 21гьар са кьулун яргъивал цӀуд кьуьнт тир, гьяркьуьвални садни зур кьуьнт, 22гьар сад – сад садахъ галкӀурнавай кьве чукьвандикай. Алачухдин вири кьулар гьа ихьтинбур тир. 23Алачухдин кьибле патан цал патал къад кьулни 24абурун кӀаник кутадай гимишдин яхцӀур пун гьазурна – гьар са кьулунин кӀаник кьве пун, адан кьве чукьван патал. 25Гьа и тегьерда кьвед лагьай, кефер патан цал патални къад кьул 26ва гимишдин яхцӀур пун – гьар садан кӀаник кьве пун жедайвал – расна. 27Алачухдин кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал ругуд кьул гьазурна, 28кьулухъ патан пипӀер патал – мадни кьве кьул. 29КӀаникай и кьулар кьве хиленбур тир, винелай лагьайтӀа (сад лагьай гьалкъа алай чкадал) – битавбур. Ихьтин кьулар кьвед авай – гьар са пипӀе сад. 30И муьжуьд кьулуниз гимишдин цӀуругуд пун расна: гьар са кьулунин кӀаник – кьве пун.

31АкӀаждин кӀарасдикай турвакьарни гьазурна: вад – Алачухдин са патан цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, 32вад – Алачухдин кьвед лагьай цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, вадни – адан кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал. 33Юкьван турвакьди кьуларин кьакьанвал кьве чка пай жезвай чкадал цлан са къерехдилай муькуь къерехдалди галкӀурзавай. 34Кьулар къизилдалди кӀевна, турвакьар кукӀурун патал абурук къизилдин гьалкъаяр кутуна ва турвакьарни къизилдалди кӀевна.

35Вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде храна; пердедал херупӀрин шикилар акъуднавай. 36Ам патал акӀаждикай кьуд гул гьазурна ва абур къизилдалди кӀевна, къизилдин къармахар гьазурна ва гулар патал гимишдикай цӀурурна кӀалубда туна кьуд пун гьазурна.

37Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай вичи Алачухдиз гьахьдай чка кӀев авун лазим тир гьар жуьредин рангарин перде храна. 38Къармахар квай вад гул гьазурна, гулар къизилдалди кӀевна, гьам винел пад гьамни галкӀурдай чкаяр, ва абур патал буьруьнждин вад пун гьазурна.

37

Икьрардин сандух

(ЭхкъечӀун 25:10-22)

37^1•Бецалела акӀаж кӀарасдикай кьведни зур кьуьнтуьн яргъи, садни зур – гьяркьуьвал ва садни зур кьакьанвал алай сандух туькӀуьрна,+
2ам къенепатайни къецепатай михьи къизилдалди кӀевна ва къизилдин цӀарцӀе туна. 3Ада къизилдикай кьуд гьалкъа авуна абур сандухдин кьуд кӀвачик кукӀурна: кьвед сандухдин са патахъай, кьведни – муькуь. 4Ада акӀаждикай паяяр гьазурна, абур къизилдалди кӀевна 5ва ам, паяйрихъ акална тухун патал, сандухдин кьве патахъайни галай гьалкъайрай сухна.

6Ада сандухдиз кьве кьуьнтни зур яргъивал алай ва садни зур гьяркьуьвал алай михьи къизилдин къапсах, гунагьар алудзавай чка, гьазурна. 7Къапсахдин кьве къерехдал ада къизилдикай гатанвай кьве херупӀ туькӀуьрна: 8сад са къерехдихъай, муькуьди – маса. Абуру къапсахдихъ галаз чӀур тежедай битаввал арадал гъизвай. 9Сад садан чина акъвазна ва къапсахдиз килигиз, абуру адан винел чпин лувар экӀянавай.

Реббидин вилик жедай фан экӀягъан

(ЭхкъечӀун 25:23-29)

10•Бесалела акӀаж кӀарасдикай кьве кьуьнт яргъивал алай, са кьуьнт гьяркьуьвал алай ва садни зур кьуьнт кьакьанвал алай экӀягъан расна, 11ам михьи къизилдалди кӀевна ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яна. 12Адан къерехар тирвал ада са капан юкьван кьакьанвал алаз цал хкажна ва и цал къизилдин цӀарцӀелди яна. 13-14Ада экӀягъандин чка дегишун герек атай чӀавуз чпяй паяяр сухун патал къизилдин кьуд гьалкъа авуна ва абур экӀягъандин кьуд пипӀик кӀвачерин винелай кукӀурна. Гьалкъаяр къерехра авай. 15Ада экӀягъан ялун патал акӀаждикай паяяр расна ва абур къизилдалди кӀевна. 16Ада михьи къизилдикай экӀягъандал хьана кӀандай къапар туькӀуьрна: курар, кавчаяр, жемер ва гичинар – абурай иличун патал.

Чирагъган

(ЭхкъечӀун 25:31-40)

17•Бесалела михьи къизилдикай гатанвай чирагъган расна. Адан танди, хилери ва къабухри – къабухрин пунари ва цуькведин пешери – сад тир битаввал арадал гъизвай. 18Чирагъгандал ругуд хел алай: пуд са патахъай, пудни – муькуь патахъай. 19Ругуд хилекай гьар садал, бадамдин цуьк хьтин, пун ва цуькведин пешер квай, пуд къабух алай. 20Чирагъгандал вичел лагьайтӀа, бадамдин цуьк хьтин, пун ва пешер квай, кьуд цуьк алай. 21Хилерин сад лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, кьвед лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, пуд лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; вири ругуд хилен кӀаникни гьа икӀ тир. 22Гьам къабухрин бинейри, гьам хилери чирагъгандихъ галаз санал сад тир битаввал арадал гъизвай; вирини гатанвай михьи къизилдикай тир. 23Ада михьи къизилдикай ирид чирагъ расна, багъар патал къизилдикай хехер ва хекендазар гьазурна. 24Чирагъгандиз ва адан вири тадаракриз михьи къизилдин са киккар акъатна.

Хуш ни галай затӀар кудай къурбанган

(ЭхкъечӀун 30:1-5)

25•Бесалела хуш гум акъудун патал кудай затӀар эцигна цӀай ядай къурбанган акӀаждикай расна – кьуд пад барабар дуьз пипӀерин, са кьуьнт яргъивал, са кьуьнт гьяркьуьвал ва кьве кьуьнт кьакьанвал алай. Къурбандар ийидай и затӀунин крчари адахъ галаз чӀуриз тежедай садвал арадал гъизвай. 26Адан винел пад, къвалар ва крчар ада михьи къизилдалди кӀевна, ва ам къизилдин цӀарцӀе туна. 27Ада и къурбанган ялун патал чпе паяяр сухдайвал, къизилдикай кьве гьалкъа авуна ва абур цӀарцӀин кӀаникай кьве патахъай галкӀурна. 28Ада акӀаждикай паяяр расна ва абур къизилдалди кӀевна.

29Ада пелевай гуьцӀдай пак тир чӀем ва михьи, хуш гум гун патал кудай шейэр устадвилелди гьазурна+.

38

Кунугрин къурбанган ва лат

(ЭхкъечӀун 27:1-8)

38^1•Бесалела акӀаждин кӀарасдикай кунугрин къурбанган гьазурна – дуьз пипӀеринди – вад кьуьнт яргъивал алай ва вадни гьяркьуьвал, кьакьанвални пуд кьуьнт. 2Адан кьуд пипӀел ада крчар туькӀуьрна – абуру къурбангандихъ галаз сих битаввал арадал гъизвай – ва вири буьруьнждалди кӀевна. 3Ада къурбанган патал тадаракар гьазурна: кукӀваяр, гъвечӀи перер, иви хъичирдай бадияр, як патал шишер ва цӀивинар патал хекендазар. Вири и тадаракар ада буьруьнждикай расна. 4Ада къурбандар ийидай затӀуниз буьруьнждин чил расна ва ам къурбангандин куьбедик кутуна мягькемарна, ам адан юкьвал кьван агакьдайвал. 5Ада паяяр патал цӀурурна кӀалубда туна кьуд гьалкъа расна ва абур буьруьнждин чилдин кьуд пипӀехъ галкӀурна, 6паяяр чеб акӀаждикай расна ва буьруьнждалди кӀевна. 7Къурбанган ялиз хьун патал Бесалела паяяр адан къваларихъ галай гьалкъайрай туна. Къурбанган ичӀи къен аваз тахтайрикай расна.

8Ада гьакӀ лат ва Гьалтунин Алачухдин сивел къуллугъзавай папарив гвай буьруьнждин гуьзгуьйрикай адан кӀаник кутадай затӀни расна+.

Гьалтунин Алачухдин гъен

(ЭхкъечӀун 27:9-19)

9•Ахпа Бесалела гъен кутуна. Кьибле патахъай, гъен тирвал, кьелечӀ кушдикай хранвай, виш кьуьнт яргъивал алай, 10буьруьнждин къад пунал акъвазнавай къад гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугунвай. КӀирер ва пунар галкӀурзавай къармахар гимишдинбур тир. 11Кефер патахъай гъен тирвал кӀаник буьруьнждин къад пун квай къад гулунихъ галкӀурнавай ва вичин яргъивал виш кьуьнт тир перде чӀугунвай. Гуларал алай кӀирер ва къармахар гимишдинбур тир. 12РагъакӀидай патахъай вичел яхцӀурни цӀуд кьуьнт яргъивал алай, цӀуд пунал акъвазнавай цӀуд гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугунвай. КӀирер ва пунар галкӀурнавай къармахар гимишдинбур тир. 13РагъэкъечӀдай патахъай гъенин гьяркьуьвал яхцӀурни цӀуд кьуьнт тир. 14Гьахьдай чкадин са патахъай цӀувад кьуьнт яргъивал алай, пуд пунал акъвазнавай пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугунвай. 15Гъенин варарин муькуь патахъайни чпин кӀаник пуд пун квай, пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугунвай. 16Гъен тирвал чӀугунвай вири пердеяр кьелечӀ кушдикай хранвайбур тир, 17гуларин кӀаник квай пунар буьруьнждинбур тир, гуларин кӀирер ва къармахар – гимишдинбур; гуларин вини кьилер гимишдалди кӀевнавай. Гъенин вири гулар гимишдин кӀирералди галкӀурнавай. 18Варарин перде гьар жуьредин рангарин – вили, мичӀи яру, икьи яру рангарин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай хранвай, яргъивални – къад кьуьнт. Адан кьакьанвал ракӀарин пердедин хьиз вад кьуьнт тир. 19Варарихъ буьруьнждин кьуд пунал акъвазнавай кьуд гул авай; гуларин кӀирер гимишдинбур тир. Гуларин вини кьилер гимишдалди кӀевнавай, абурук квай къармахар – гимишдинбур тир. 20Алачухдин вири хкар ва гъен тирвал авай пердедин хкар буьруьнждинбур тир.

Гъилик авунвай затӀарин сиягь

21Ингье Шагьидвилин Алачух патал Мусадин эмирдалди хахам Гьарунан хва Итамаран регьбервилик кваз левийри туькӀуьрай харжийрин сиягь+. 22(Ягьудрин тайифадай тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалела Реббиди Мусадилай агакьарай эмирда къалурнавайвал вири кьилиз акъудна. 23Адахъ Дан тайифадай тир Ахисамахан хва, вичихъ къванцел нехишар атӀудай устадвал, гьакӀни нехиш акъуднавай ва вили, мичӀи яру, ва икьи яру рангарин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай парча храдай устадвал авай Агьалиабни галай).

24Ибадатхана эцигун патал гъилик авур къизилдин – къурбандрин къизилдин – кьадарни къанни кӀуьд киккарни ирид вишни къанни цӀуд шекъел (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай) хьана.

25Эл къелемдиз къачудайла, кӀватӀай гимишдин кьадарни виш киккарни агъзурни ирид вишни пудкъанни цӀувад шекъел (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай) хьана;+
26къелемдиз къачунвай гьар садавай, къад йис ва гьадалай гзаф йисар хьанвайбур, – ругуд вишни пуд агъзурни вад вишни яхцӀурни цӀуд кас – са бека (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай зур шекъел) къачунай+. 27Виш киккар гимиш ибадатханадин гуларин пунар ва адан гъенин пердейрин гулар патал пунар кӀалубда туна цӀуруруниз серфнай: виш пуниз – виш киккар, гьар са пун патал са киккар. 28Агъзурни ирид вишни пудкъанни цӀувад шекъел гимиш гуларин гимишдин кӀирерни къармахар авуниз ва абурун вини кьилер гимишдалди кӀевунин кардиз серф авуна.

29Къурбандрин буьруьнждин кьадарни пудкъанни цӀуд киккарни кьве агъзурни кьуд виш шекъел хьана. 30Адакай Гьалтунин Алачухдиз гьахьдай чкадин гуларин пунар, къурбанган ва къурбангандин буьруьнждин чил ва адан къаб-къажах, 31гъен тирвал авай ва гъенин варарин гуларин пунар, гьакӀни Алачух патал ва гъен тирвал авай пердедин хкар раснай.

39

Хахамрин парталар

(ЭхкъечӀун 28:1-43)

39^1•Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай ибадатханада къуллугъ авун патал парталар хранай. ГьакӀ Гьарун патални пак тир парталар гьазурнай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

2Къизилдин, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин ва кьелечӀ кушдикай чухва гьазурнай. 3И кар патал къизил чарариз элчуькьарнай ва абур гъалар хьиз атӀанай, и гъаларикай ва вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай нехиш акъудай парча хранай. 4Чухвадик кьве патахъай къуьнерагар цванай. 5Чухвадин чӀулни, гьа чухва вич хьиз, хранай, ада чухвадихъ галаз къакъудиз тежедай садвал арадал гъизвай – ам къизилдин гъални кутуна, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикайни кьелечӀ кушдикай хранвай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

6Нехишар акъуднавай къизилдин къерехра тунвай шагьамдин къашар гьазурнай; и къашарал, муьгьуьррал хьиз, Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀанвай. 7Абур чухвадин къуьнерагрихъ галкӀурнавай – и къашари Исраилдин рухваяр рикӀел хуьн патал – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

8Хуруганни авунай – гьа чухва хьиз, – къизилдин гъални кутунвай вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай. 9Хуруган кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, яргъивал са капунинди ва гьяркьуьвални са капунинди, кьве къатунин пекиникай авунвайди тир. 10Адал багьа кьуд жерге къашар алай. Сад лагьай жергеда – лаал, тӀапӀаз ва зумруд; 11кьвед лагьайда – фуьруьз, сафир ва алмас; 12пуд лагьайда – якъут, гьакьекь ва аметист; 13кьуд лагьайда – фуьруьз, шагьам ва яшма. Вири абур къизилдин нехишар атӀанвай къерехра авай. 14Къашарин кьадар цӀикьведаз барабар тир, Исраилдин рухвайрин тӀварарни алаз: гьар са къашунал, муьгьуьрдал хьиз, Исраилдин цӀикьвед тайифадикай садан тӀвар атӀанвай.

15Хуруган патал михьи къизилдикай зунжурар гьазурнавай – звар ганвай къайтанар хьтин. 16Нехишар акъуднавай къизилдин кьве къерехни раснавай. ГьакӀни къизилдин кьве гьалкъа авунвай ва, абур хуругандин вини пипӀерихъ галкӀурна, 17къизилдин кьве зунжурдин куьмекдалди 18кьве къерехдихъ галаз сад авуна, къерехарни вилик патахъай чухвадин къуьнераграл алкӀурна. 19Къизилдикай мадни кьве гьалкъа авуна, абур къенепатай хуругандин, ам чухвадив агатзавай чкадал, кьве агъа пипӀек кукӀурна. 20Къизилдин мад кьве гьалкъа авуна, абур виликай къуьнерагрин агъа къерехрик кукӀурнавай, абур винелай чухвадин чӀулунал цванвай чкадал. 21Хуругандин гьалкъаяр чухвадин гьалкъайрихъ, хуруган чухвадин чӀулунин винел алаз чухвадив сихдиз агат ийидайвал, вили къайтандин куьмекдалди кукӀурнавай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

22Чухвадин кӀаникай алукӀдай аба хранай – кьиляй-кьилиз вили гъаларикай. 23Адан кьил сухдай къерех, аскеррин парталрин хьиз, аба къазун тийидайвал, кӀеви гъаларалди цванвай, атӀана акъуднавай кьацӀ тир. 24Абадин агъа къерех тирвал вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай анардин майвайриз ухшар тир кӀватӀар авунвай. 25Михьи къизилдикай гъвечӀи зенгер авуна, абур анардин майвайрин арайра абадин агъа къерех тирвал куьрсарнавай. 26И зенгер ва анардин майваяр сада сад дегишариз, къуллугъ ийидай вахтунда алукӀдай абадин агъа къерех тирвал фенвай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

27Гьаруназ ва адан рухвайриз кушдикай перемар хранай, 28кушдикай авунвай сирих ва кьилик кутӀундай парчадин кӀусар гьазурнай, кьелечӀ кушдикай шалварар цванай. 29Гьар жуьредин рангарин – кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру, ва икьи яру – гъаларикай чӀул хранай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

30Ибадатханадин таж гьазурнай – михьи къизилдин кьелечӀ кӀус – ва адал, муьгьуьрдал хьиз, кхьинар атӀанай: «Ребби патал пак тир». 31Адак, сирихдин винелай кутӀунун патал, вили къайтан акалнай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

Гьалтунин Алачухдиз Муса килигун

(ЭхкъечӀун 35:10-19)

32Гьа икӀ Гьалтунин Алачухдин винел кӀвалахар куьтягь хьана. Исраилдин рухвайри вири кӀвалахар дуьм-дуьз, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, кьиле тухвана. 33Абуру Мусадиз Алачух, адан винел къат ва абур патал герек вири затӀар гъана: кӀирер, кьулар, турвакьар, гулар, пунар, 34гьакӀни табагъ авунвай гьерен хамарикай авунвай къат ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьрикай авунвай къат, перде,+
35Икьрардин сандух ва ам патал паяяр ва «Гунагьар алудзавай чка» лугьудай къапсах, 36экӀягъан ва адан къаб-къажах ва Реббидин вилик жедай фу, 37михьи къизилдикай раснавай чирагъган ва адал хьана кӀанзавай чирагъар, ам патал вири тадаракар ва ам патал чӀем, 38къизилдин къурбанган, гуьцӀдай чӀем, хуш гум акъуддай шейэр, Алачухдин сив кӀевдай перде, 39буьруьнждикай раснавай къурбанган ва ам патал буьруьнждин чил, адан паяяр ва адан къаб-къажах, кӀаник кутадай затӀни галай лат, 40гъен патал перде, адан гулар ва абур патал пунар, гъенин варарин перде, епер ва хкар, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авун патал герек жезвай вири къаб-къажах 41ва гьакӀни ибадатханада къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар: хахам Гьарунан пак тир парталар ва адан рухвайрин хахамвилин парталар. 42Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир ганатӀа, Исраилдин рухвайри гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.

43Муса абуру вуч авунватӀа килигна, – Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилиз акъуднай. Мусадини абуруз хийир-дуьа авуна.

40

Гьалтунин Алачух хкажун ва паквилиз акъудун

40^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Сифте вацран сад лагьай юкъуз Гьалтунин Алачух эциг. 3Аниз Икьрардин сандух гъана, ам пердедалди кӀева. 4Аниз экӀягъан гъана, адал герек тир вири затӀар эциг; чирагъган гъана, адал чирагъар эцига. 5Икьрардин сандухдин вилик хуш ни галай гум гун патал къизилдин къурбанган эциг. Алачухдин къенез гьахьдай чка пердедалди кӀева. 6Гьалтунин Алачухдиз гьахьдай чкадин вилик кунугрин къурбанган эциг. 7Гьалтунин Алачухдинни санлай цӀай яна кудай къурбангандин арада лат эциг ва ам яд цана ацӀур ая. 8Кьуд патахъди гъен туькӀуьра, гъенин варарни пердедалди кӀева. 9Ахпа гуьцӀдай чӀем къачуна, Алачухдивай ва ана авай кьван вири затӀаривай гуьцӀа. Алачух ва адан вири къаб-къажах паквилиз акъуд. Абур пак тирбур жеда. 10ГьакӀ кунугрин къурбангандивайни, адаз талукь вири къаб-къажахдивайни гуьцӀа: къурбанган паквилиз акъуд, ва ам паквилерин пак тирди жеда. 11Латавай ва адан кӀаник кутадай затӀунивай гуьцӀа, абур паквилиз акъуд. 12Ахпа Гьарунни адан рухваяр Гьалтунин Алачухдин вилик гъана, абур чуьхуьх. 13Гьарунал пак тир парталар алукӀ ва адавай чӀем гуьцӀа: ам паквилиз акъуд, адакай Зи хахам жедайвал. 14Адан рухваяр гъана, абурал перемар алукӀ 15ва абурувай, вуна абурун бубадивай чӀем гуьцӀайвал, чӀем гуьцӀа, чпикай Зи хахамар жедайвал. ЧӀем гуьцӀ авуни абурун кӀвачихъ эбеди яз хахамрин тӀвар галкӀурда – несилдилай несилдалди».

16Мусади вичиз Реббиди гьикӀ эмир авунатӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.

17Кьвед лагьай йисан сад лагьай вацран сад лагьай юкъуз Алачух эцигнай. 18Мусади Алачух эцигна: ада пунар эцигна, даяхар акӀурна, абурал, турвакьралди галкӀурна, кьулар эцигна, 19Алачухдал винел патан къат чӀугуна, адан винел падни мад са къатуналди кӀевна – вичиз Реббиди эмир гайивал.

20Мусади Икьрар къачуна ва ам Икьрардин сандухда эцигна, Икьрардин сандухдик паяяр кукӀурна ва адал «Гунагьар алудзавай чка» лугьудай къапсах эцигна, 21Икьрардин сандух Алачухдиз гъана ва, перде куьрсарна, адалди Икьрардин сандух кӀевна, – вичиз Реббиди эмир гайивал.

22Гьалтунин Алачухдин кефер патан паюна Мусади пердедин вилик экӀягъан эцигна 23ва адан винел Реббидин вилик жедай фу эцигна – Реббиди адаз эмир гайивал.

24Гьалтунин Алачухдин кьибледихъ галай паюна, экӀягъандин вилик Мусади чирагъган эцигна 25ва адахъ Реббидин вилик жедайвал чирагъар эцигна – адаз Реббиди эмир гайивал.

26Гьалтунин Алачухда, пердедин вилик ада къизилдин къурбанган эцигна 27ва ана хуш ни галай затӀарай кана гум акъудна – адаз Реббиди эмир гайивал.

28Алачухдиз гьахьдай чкадикай ада перде куьрсарна. 29Гьалтунин Алачухдиз гьахьдай чкадин сивив ада кунугрин къурбанган эцигна ва ана кунуг авуна ва фан къурбанд гана – адаз Реббиди эмир гайивал.

30Гьалтунин Алачухдин ва къурбангандин арада ада лат эцигна ва ам гъилер чуьхуьн къачудай целди ацӀурна. 31-32Мусади, Гьаруна ва адан рухвайри, абуруз Гьалтунин Алачухдик физ кӀан хьайила, я тушни къурбангандин патав физ кӀан хьайила, ана гъилер ва кӀвачер чуьхуьн къачузвай, – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

33Алачухдин ва къурбангандин элкъвена вири патарихъ ада гъен туькӀуьрна, гъенин варарни пердедалди кӀевна.

Реббидин баркалла

Куьтягьна Мусади кӀвалах вичин –

34ва цифеди Гьалтунин Алачух кӀевна,
ва вилериз аквадай Реббидин баркаллади Алачух ацӀурна+.

35Мусадивай Гьалтунин Алачухдиз гьахьизни хьанач,
вучиз лагьайтӀа, Гьалтунин Алачух цифеди кьуна
ва вилериз аквадай Реббидин баркаллади Алачух ацӀурна.

36И циф Алачухдин винел хкаж хьайи чӀавуз, сейирда хьайи вири девирда Исраилдин рухваяр рекье гьатдай+. 37Циф хкаж тахьайтӀа, абур алай чкадилай юзадачир ва ам хкаж жедалди вилив хуьдай.

38Юкъуз Алачухдин винел Реббидин циф акъвазнаваз жедай, йифиз лагьайтӀа, и цифеда цӀай кудай. Имни вири исраилвийриз аквадай. Абуру сиягьат авур вири девирда датӀана гьа икӀ тир.

* Муса (מֹשֶׁה, Моше) – чӀувуд чӀалалди – «цяй акъудун» ибарадиз мукьвал.

* 2:22 Гершам – чувуд чӀалалди – «гьана уьмуьр тукузвайди» ибарадиз мукьвая.

* 5:8 Гьаркь авун – истемишун.

* 15:23 Мара – чувуд чӀалалди «туькьуьл».

* 16:31 Мангьу – чӀувуд чӀалалди «им вуч я?».

* 17:7 Масса – чувуд чӀалал «темягь тухун».

* 17:7 Мериба – чувуд чӀалал «къалмакъал».

* 17:15 Яхве-Нисси – чувуд чӀелал «Ребби – зи пайдах я».

+ 1:4 Хьн. 35:23-26
+ 1:5 Хьн. 46:27
+ 1:8 Кр. 7:18
+ 1:11 Хьн. 15:13, Хьн. 47:11
+ 2:1 Эхкъ. 6:20, Кьрм. 26:59
+ 2:18 Кьрм. 10:29
+ 2:24 Хьн. 15:14, Хьн. 46:4
+ 3:6 Кр. 7:32
+ 3:8 ККъ. 26:15
+ 3:14 Ягь. 8:58
+ 3:20 Эхкъ. 12:31
+ 3:21 Хьн. 15:14
+ 4:19 Эхкъ. 2:15
+ 6:3 Хьн. 17:1
+ 6:8 Хьн. 15:18, Хьн. 26:3, Хьн. 35:12
+ 6:14 Хьн. 46:8-11
+ 6:15 Хьн. 46:10, Кьрм. 26:12-13
+ 6:16 Кьрм. 3:17,
+ 6:19 Кьрм. 26:57-58
+ 6:20 Кьрм. 26:59
+ 6:21 Кьрм. 16:1-35
+ 6:22 Лв. 10:4
+ 6:23 Кьрм. 1:7, Кьрм. 2:3, Кьрм. 26:60-61
+ 6:24 Кьрм. 26:11,
+ 6:25 Кьрм. 25:7
+ 8:8 Эхкъ. 9:28, Эхкъ. 10:17
+ 8:26 Хьн. 43:32, Хьн. 46:34
+ 9:16 Рим. 9:17
+ 9:23 Крм. 11:19, Крм. 16:21
+ 9:28 Эхкъ. 8:8, Эхкъ. 10:17
+ 9:29 Эхкъ. 19:5, ККъ. 10:14,
+ 10:4 Крм. 9:3
+ 10:16 ЛкӀ. 15:18
+ 10:17 Эхкъ. 8:8, Эхкъ. 9:28

• 12:1 Лв. 23:5-8, Кьрм. 28:16-25, ККъ. 16:1-8

+ 12:6 Кьрм. 9:10-11
+ 12:12 Кьрм. 33:4
+ 12:22 Лв. 14:6, Кьрм. 19:6, Кьрм. 19:18,
+ 12:26 Эхкъ. 13:14, ККъ. 6:20,
+ 12:35 Эхкъ. 11:2
+ 12:36 Хьн. 15:14
+ 12:37 Кьрм. 11:21, Кьрм. 33:5
+ 12:40 Хьн. 15:13, Кр. 7:6, ГлтӀ. 3:17
+ 12:46 Кьрм. 9:12, Ягь. 19:36

+ 12:49 Лв. 19:34, Лв. 24:22, Кьрм. 9:14, Кьрм. 15:15-16, ККъ. 10:19

+ 13:2 Эхкъ. 22:29, Эхкъ. 34:19, Лв. 27:26, Кьрм. 3:13, Кьрм. 8:16, Кьрм. 18:15-17, ККъ. 15:19, ЛкӀ. 2:23

+ 13:7 Лв. 23:5-8
+ 13:9 ККъ. 6:8, ККъ. 11:18
+ 13:14 Эхкъ. 12:26, ККъ. 6:20
+ 13:17 Кьрм. 14:1-4
+ 13:19 Хьн. 50:25
+ 13:20 Кьрм. 33:6

+ 13:21 Эхкъ. 40:34, Кьрм. 9:15, Кьрм. 10:34, ККъ. 1:33

+ 14:2 Кьрм. 33:7
+ 14:8 Кьрм. 33:3
+ 14:14 ККъ. 1:30, ККъ. 3:22,
+ 15:11 ККъ. 3:24, ККъ. 33:26,
+ 15:15 Кьрм. 14:14, Кьрм. 22:2-4,

+ 15:20 Эхкъ. 2:4-8, Кьрм. 12, Кьрм. 20:1, Кьрм. 26:59, ККъ. 24:9,

+ 15:22 Хьн. 16:7, Кьрм. 33:8
+ 15:27 Кьрм. 33:9
+ 16:1 Кьрм. 33:1
+ 16:3 Кьрм. 14:2, Кьрм. 20:3, Кьрм. 11:4-5
+ 16:7 Кьрм. 16:11
+ 16:13 Кьрм. 11:31, Кьрм. 11:7-9
+ 16:16 Эхкъ. 16:36
+ 16:18 2-Кар. 8:15
+ 16:23 Эхкъ. 20:8-11
+ 16:35 Кьрм. 14:33, ККъ. 8:2,
+ 17:1 Кьрм. 33:12, Кьрм. 33:14
+ 17:2 Кьрм. 20:3-5
+ 17:4 Кьрм. 14:10
+ 17:6 Кьрм. 20:7-11

+ 17:8 Хьн. 36:12, Кьрм. 13:30, Кьрм. 24:20, ККъ. 25:17-18,

+ 18:1 Эхкъ. 3:1
+ 18:18 Кьрм. 11:14, ККъ. 1:12
+ 18:21 ККъ. 16:18,
+ 18:25 ККъ. 1:15
+ 18:26 ККъ. 1:17
+ 19:2 Кьрм. 33:15
+ 19:4 ККъ. 32:11

+ 19:5 ККъ. 7:6, ККъ. 14:2, ККъ. 26:18, Эхкъ. 9:29, ККъ. 10:14

+ 19:6 ККъ. 14:21, 1-Птр. 2:5, 1-Птр. 2:9, Крм. 1:6, Крм. 5:10, Крм. 20:6

+ 19:8 Эхкъ. 24:3
+ 19:10 Кьрм. 11:18
+ 19:13 Чвд. 12:20
+ 19:22 Лв. 10:1-3
• 20:1 ККъ. 5:6-21
+ 20:2 Лв. 26:13
+ 20:3 ККъ. 32:39,
+ 20:4 Лв. 19:4, Лв. 26:1, ККъ. 27:15

+ 20:5 Эхкъ. 34:14, ККъ. 4:24, ККъ. 6:15, Эхкъ. 34:7, Кьрм. 14:18

+ 20:6 ККъ. 5:10, ККъ. 7:9

+ 20:7 Лв. 19:12, Лв. 24:10-16

+ 20:8 Хьн. 2:2, Эхкъ. 31:14-17, Лв. 19:30, Лв. 23:3, Лв. 26:2, Кьрм. 15:32-36, Мрк. 2:27-28, ЛкӀ. 13:14

+ 20:12 Лв. 19:3, ККъ. 27:16, МатӀ. 15:4, МатӀ. 19:19, Мрк. 7:10, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Эф. 6:2

+ 20:13 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, МатӀ. 5:21, МатӀ. 19:18, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Рим. 13:9, Якь. 2:11

+ 20:14 Лв. 18:20, Лв. 20:10, ККъ. 22:22, МатӀ. 5:27, Рим. 13:9

+ 20:15 Лв. 19:11, МатӀ. 19:18, Рим. 13:9

+ 20:16 Эхкъ. 23:1, ККъ. 19:16-20, МатӀ. 19:18

+ 20:17 МатӀ. 5:28, ЛкӀ. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 20:19 ККъ. 5:27, Чвд. 12:19
+ 20:25 ККъ. 27:5-6,
+ 21:2 Лв. 25:39-40, ККъ. 15:12,
+ 21:6 ККъ. 15:16-17
+ 21:10 1-Кар. 7:3
+ 21:12 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, Кьрм. 35:31

+ 21:13 ККъ. 19:4-5, Кьрм. 35:11, Кьрм. 35:22,

+ 21:16 ККъ. 24:7
+ 21:17 Лв. 20:9, МатӀ. 15:4, Мрк. 7:10
+ 21:25 Лв. 24:19-20, ККъ. 19:21, МатӀ. 5:38
+ 21:28 Хьн. 9:5
+ 21:30 Кьрм. 35:31
+ 21:34 Лв. 24:18
+ 22:11 Чвд. 6:16
+ 22:16 ККъ. 22:28-29
+ 22:18 Лв. 19:31, Лв. 20:27, ККъ. 18:10-12
+ 22:19 Лв. 18:23, Лв. 20:15, ККъ. 27:21
+ 22:21 Эхкъ. 23:9, Лв. 19:33, ККъ. 24:17
+ 22:22 ККъ. 27:19,
+ 22:25 Лв. 25:35-37, ККъ. 23:19,
+ 22:26 ККъ. 24:13
+ 22:28 Кр. 23:5
+ 22:29 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16
+ 22:30 Лв. 22:27
+ 22:31 Лв. 7:24, Лв. 22:8
+ 23:1 Эхкъ. 20:16
+ 23:3 Лв. 19:15
+ 23:4 ККъ. 22:1
+ 23:6 Эхкъ. 22:21-22,
+ 23:7 Лв. 19:16, ККъ. 27:25,
+ 23:8 ККъ. 16:19,
+ 23:9 Эхкъ. 22:21
+ 23:11 Лв. 25:2-7
+ 23:12 Эхкъ. 20:9-10
+ 23:14 Кьрм. 28:16-31, ККъ. 16:1-17
+ 23:15 Эхкъ. 12:15, Эхкъ. 34:20

+ 23:16 Эхкъ. 34:22, ККъ. 16:9, Лв. 23:33-43, Кьрм. 29:12-39, ККъ. 16:13-15, ККъ. 31:10-11

+ 23:17 Эхкъ. 34:23

+ 23:19 Эхкъ. 34:26, ККъ. 26:2, Эхкъ. 34:26, Лв. 22:28, ККъ. 14:21, ККъ. 22:6

+ 23:20 Эхкъ. 14:9, МатӀ. 11:10, Мрк. 1:2, ЛкӀ. 7:27

+ 23:22 Хьн. 12:3, ККъ. 30:7
+ 23:23 Эхкъ. 33:2, ККъ. 7:1,
+ 23:24 Эхкъ. 20:5, Кьрм. 33:52
+ 23:25 ККъ. 7:15
+ 23:26 ККъ. 7:14
+ 23:27 ККъ. 2:25, ККъ. 28:7,
+ 23:28 ККъ. 7:20,
+ 23:29 ККъ. 7:22

+ 23:31 Хьн. 15:18, Кьрм. 34:1-12, ККъ. 11:24,

+ 23:33 Эхкъ. 34:12, ККъ. 7:16,
+ 24:1 Эхкъ. 6:23, Кьрм. 11:16
+ 24:3 Эхкъ. 19:8
+ 24:8 Мрк. 14:24, Чвд. 9:20
+ 24:10 Хьн. 32:30, Эхкъ. 33:20, Ягь. 1:18,
+ 24:12 Эхкъ. 31:18
+ 24:13 Кьрм. 11:28, Кьрм. 14:6, Кьрм. 27:18
+ 24:17 Эхкъ. 24:1, ККъ. 4:24, Чвд. 12:29
+ 24:18 Эхкъ. 34:28,
• 25:1 Эхкъ. 35:4-9
+ 25:8 Лв. 26:11-12,
• 25:10 Эхкъ. 37:1-9
+ 25:10 ККъ. 10:1
+ 25:22 Лв. 16:2, Кьрм. 7:89, Кьрм. 17:4
• 25:23 Эхкъ. 37:10-16
+ 25:30 Лв. 24:5-9
• 25:31 Эхкъ. 37:17-24
• 26:1 Эхкъ. 36:8-19
+ 26:14 Эхкъ. 25:5
• 26:15 Эхкъ. 36:20-34
• 26:31 Эхкъ. 36:35-38
+ 26:31 Лв. 16:2, МатӀ. 27:51, Чвд. 9:3
+ 26:33 Мрк. 15:38
• 27:1 Эхкъ. 38:1-7
• 27:9 Эхкъ. 38:9-20
• 27:20 Лв. 24:1-4
+ 27:21 Эхкъ. 33:7
• 28:6 Эхкъ. 39:1-7
• 28:15 Эхкъ. 39:8-21
+ 28:17 Крм. 21:19-20
+ 28:30 Лв. 8:8, Кьрм. 27:21, ККъ. 33:8,
• 28:31 Эхкъ. 39:22-31
+ 28:38 Кьрм. 18:1
+ 28:39 Лв. 16:4,
• 29:1 Лв. 8
+ 29:2 Лв. 2:4
+ 29:7 Эхкъ. 30:30
+ 29:12 Эхкъ. 27:2
+ 29:13 Лв. 3:3-4
+ 29:14 Лв. 4:11-12, Лв. 16:27
+ 29:18 Лв. 1:9
+ 29:25 Эхкъ. 29:18
+ 29:29 Кьрм. 20:26
+ 29:33 Лв. 22:10
+ 29:36 Эхкъ. 30:26
+ 29:37 Эхкъ. 30:29, Лв. 6:18
• 29:38 Кьрм. 28:1-8
+ 29:41 Эхкъ. 29:18
+ 29:45 Эхкъ. 25:8
• 30:1 Эхкъ. 37:25-28
+ 30:2 Эхкъ. 27:2
+ 30:9 Лв. 10:1
+ 30:10 Лв. 16:34
+ 30:12 Эхкъ. 38:25, Кьрм. 1:2-4,
+ 30:13 Лв. 27:25, Кьрм. 3:47, Кьрм. 18:16,
+ 30:16 Кьрм. 31:54
• 30:17 Эхкъ. 40:30-32
+ 30:18 Эхкъ. 38:8
+ 30:25 Эхкъ. 37:29
+ 30:28 Лв. 8:10-11
+ 30:29 Эхкъ. 29:37, Лв. 6:18
+ 30:30 Эхкъ. 29:7, Лв. 8:10
+ 30:35 Эхкъ. 37:29
• 31:1 Эхкъ. 35:30-35
• 31:12 Эхкъ. 20:8-11
+ 31:14 Эхкъ. 35:2, Кьрм. 15:32-36
+ 31:17 Хьн. 2:22, Эхкъ. 20:8-11
+ 31:18 Эхкъ. 24:12
• 32:1 ККъ. 9:11-19
+ 32:1 Эхкъ. 24:18, Кр. 7:40
+ 32:6 1-Кар. 10:7
+ 32:9 ККъ. 10:16
+ 32:10 Кьрм. 14:12
+ 32:13 Хьн. 22:16-17, Хьн. 26:4
+ 32:14 Кьрм. 14:20, Юн. 3:10
+ 32:20 ККъ. 9:21
+ 32:27 ККъ. 13:6-9
+ 33:2 Эхкъ. 23:23
+ 33:3 Эхкъ. 3:8
+ 33:5 Кьрм. 16:21
+ 33:7 Эхкъ. 27:21
+ 33:16 Эхкъ. 19:5, Кьрм. 23:9
+ 33:19 Рим. 9:15
+ 33:20 Хьн. 32:30, Ягь. 1:18
• 34:1 ККъ. 10:1-4
+ 34:3 Эхкъ. 19:12-13
+ 34:6 Кьрм. 14:17-18, Юн. 4:3
+ 34:7 Эхкъ. 20:5-6, ККъ. 5:9
+ 34:12 Эхкъ. 23:33
+ 34:13 Эхкъ. 23:24, ККъ. 7:5
+ 34:14 Эхкъ. 20:5
+ 34:15 Кьрм. 25:2
+ 34:16 ККъ. 7:3-4,
+ 34:17 Эхкъ. 20:4
+ 34:18 Эхкъ. 12:14, Лв. 23:6
+ 34:19 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16
+ 34:20 Эхкъ. 23:15
+ 34:21 Эхкъ. 20:8-11
+ 34:23 Эхкъ. 23:17
+ 34:25 Эхкъ. 23:18, ККъ. 16:4
+ 34:26 Эхкъ. 23:19, Лв. 22:28, ККъ. 14:21
+ 34:28 Эхкъ. 24:18
+ 34:29 2-Кар. 3:7-18
+ 34:34 2-Кар. 3:16
+ 34:35 2-Кар. 3:7-18
+ 35:2 Эхкъ. 20:8-11, Эхкъ. 31:14
• 35:4 Эхкъ. 25:1-7
+ 35:7 Эхкъ. 25:5
+ 35:23 Эхкъ. 25:5
• 35:30 Эхкъ. 31:1-6
• 36:8 Эхкъ. 26
+ 36:19 Эхкъ. 25:5
• 37:1 Эхкъ. 25:10-20
+ 37:1 ККъ. 10:3
• 37:10 Эхкъ. 25:23-29
• 37:17 Эхкъ. 25:31-39
• 37:25 Эхкъ. 30:1-5
+ 37:29 Эхкъ. 30:22-25, Эхкъ. 30:34-38
• 38:1 Эхкъ. 27:1-8
+ 38:8 Эхкъ. 30:18
• 38:9 Эхкъ. 27:9-19
+ 38:21 Кр. 7:44, Крм. 15:5
+ 38:25 Эхкъ. 30:12
+ 38:26 Кьрм. 1:46, Кьрм. 2:32, Кьрм. 26:51
• 39:1 Эхкъ. 28:6-43
+ 39:34 Эхкъ. 25:5
+ 40:34 Эхкъ. 13:21, Крм. 15:8
+ 40:36 Кьрм. 9:17-22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Гафарган (Таврат)

Гафарган (Таврат)

Таврат

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. ГЪ

6. ГЬ

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. КЪ

12. Л

13. М

14. Н

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. ТӀ

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ч

24. Ш

25. Э

26. Я

Гафарган

Адам – чувуд чӀалал «инсан».

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагьдин баркалла – И гафарихъ «Аллагьдин чӀехивал ва Аллагьдилай къвезвай нур» мана ава. Библияда Аллагьдин баркалла вичи Аллагьдиз икрам ийизвай чка ацӀурзавай ва вич инсанривай гьатта эхи тежедай хьтин циф ва я нур яз къалурнава.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Багьал – Гугрумрин аллагь – исраилвияр къведалди Палестинада уьмуьр тухузвай къенанвийри дегьзаманда икрамиз хьайи аллагьрикай сад. И Гафунин асул метлеб – «агъа, иеси» я. Чеб уьлкведа амукьай чкадин эгьлийрин таъсирдик акатна, Багьалаз икрам авуниз гзаф вахтара исраилвийрин темягьни физвай. Ихьтин кӀвалахар хьайила, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай виридалайни залан тахсиркарвилерикай сад яз гьисабзавай.

Баркалла – кил. «Аллагьдин баркалла».

Белген – Чувуд чӀала נַחֲלָה («нахала») гафунихъ «Аллагьдин патай тир чил хсусият яз Исраилан тайифайризни тухумриз пай авун» мана ава. Гьар са тайифадив, ва гьакӀни и тайифайра авай гьар са хизандив, вич несилдилай несилдалди гьалтдай хсусият яз чилин са чӀук агакьна. Гьа им абурун ирсни мулк тир. Тек са Левидин тайифадив вичин пай тир чил агакьнач, вучиз лагьайтӀа адан «мулк» Аллагьдиз къуллугъ авун тир. Гьа са вахтунда Исраилдин халкьдикай вичикайни Аллагьдинди тир ирсиникай хьиз лугьузва. Им Аллагьдинни Исраилдин халкьдин арада икьрар кутӀунунихъ галаз алакъада ава. Абуруз Ада абурун Аллагь жеда лагьана гаф гана, абуруни – Адан халкь.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Варар – Шегьерар, адет яз, элкъуьрна кьунвай цларалди кӀевдай, абурани, чеб, адет яз, йифиз ва я душман мукьув атайла, агалдай варар тадай. Варарин вилик квай ачух чка гзаф кьадар инсанар кӀватӀ хьун патал виридалайни къулай чка тир, гьавиляй гьа инал, адет яз, кӀватӀ хьунар, дувандин серенжемар ва савдаяр кьиле тухудай.

Вири алакьдай Аллагь – И тӀварцӀин אֵל שַׁדַּי (Эль-Шаддай) дуьм-дуьз мана малум туш. Септуагинтда, Куьгьне икьрардин сур девирдин юнан чӀалан таржумада, ам παντοκράτωρ хьиз къалурнава ва «вири ихтияр гъиле авайди» мана ава.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гунагьдай къурбанд – И къурбанддин макьсад чиркинвиликай азад хьун ва руьгьдин михьивал я.

Гуьгьуьл-къурбанд – Инсанди вичин хушуналди Ибадатханадиз техил, чӀем, чехир ва я пул гъунугъ.

Гуьмбет – Вичин гъвечӀи патарикай садал акъваз хьанвай кьакьан яргъ алай къван. Ихьтин къван инсан кучуднавай чка къалурун патал гъилик ийизвай, ада гьакӀ са гьихьтин ятӀани важиб авай вакъиа ва я инсан вилериз аквадай гьалда рикӀел хкуниз къуллугъзавай. Ихьтин гуьмбетар пакбур яз гьизабзавай. Амма рикӀел хкунин къванер, Къанунди къадагъа авунвайвал, икрам ийидай затӀариз элкъвена жезвачир.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Идалай гъейри, гъил эцигуналди жавабдарвал ва я батӀулвал масадан хиве твадай (неинки инсандин, гьакӀ гьайвандин – месела, гунагьар гваз ахъайдай кьун).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Зейтундин чӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

Иви – Ивидик уьмуьр квайди яз гьисабзавай, уьмуьрни, вичин нубатда, тек са Аллагьдинди тир. Гьавиляй са кас яна кьейила, чил мурдар жезвай. Гьайван кьейила, адан иви чилел экъичун лазим тир. Гьич садазни я ам хъвадай, я адакай суьрсет гьазурдай ихтияр авачир. Къурбандар ийидайла, иви инсан ва я къурбанган михьивилиз акъудун патал гъилик ийиз жедай. Куьгьне Икьрар къурбанддин гьайванрин ивидалди кутӀуннавайди тир.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32);

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4) ;

Исраилдин цӀикьвед тайифаяр – Вичел гуьгъуьнай Исраил тӀвар эцигай Якьубан рухвайрин эвледар – Рувиман, Шимунан, Левидин, Ягьудан, Забуланан, Исагьаран, Данан, Гадан, Ашуран, Нефалиман, – ва гьакӀни Ефреман ва Манашадин. Ефремни Манаша Юсуфан, Якьубан рикӀ алай хцин, рухваяр тир. Гьар са тайифа шумудни са тухумдиз ва «кӀвализ» пай жезвай. Иса пайгъамбардал къведалди 722-йисуз Исраилдин пачагьлугъ Ашурди ва 586-йисуз Ягьудатдин пачагьлугъ Бабилди кукӀварайдалай кьулухъ тайифайрин гзаф пай терг хьана квахьна, амма пайгъамбарри къверичӀавара Исраилдин вири халкь арадал хтуникай лагьанай.

Исуп набатат – Хъсан ни галай хъчадин набатат. Ам гьакӀ ни ва тӀям гъидай затӀ хьизни гъилик ийида ва душицадизни майрандиз ухшар я. Исуп цик ва я ивидик кутадай ва, динди эцигнавай къайдада михьивилиз акъуддайла, адан стӀалар инсандал хъичиндай.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Кунуг – Им къурбанддин кьетӀен са жуьре я, вучиз лагьайтӀа гьайван тукӀурдалай кьулухъ ам къурбангандал михьиз санлай кудай. Маса къурбандар ийидайла, къурбанддин тек са пай кудай, амукьайдини недай. ЦӀай куькӀуьрайдалай кьулухъ, ялавди садакьа гумадиз элкъуьрдай. Къурбанддилай цавуз хкаж жез къарагъзавай хъсан ни Реббидиз хуш яз гьисабдай.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, и гафунихъ чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва:

1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15-19);

2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. Таврат, ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал гъана.

Къуй – Адетдин къуйрилай гъейри, Исраилда накьвадикай хкатзавай ва я къвалрин ятар кӀватӀдай къубуяр ва я гьавизар авай. И кар патал чиле чӀехи фур эгъуьндай, ам къягъай къванералди элкъвена кӀевдай ва сувагъар ийидай ва я гьавиз раг яна расдай. Ихьтин къуй винелай къалпагъдал кӀевдай ва адан тӀекв гуьтӀуьди ийидай. Са акьван дерин тушир къуйрай яд гичиндалди кягъиз къачудай, амма са кьадар деринбурай бедрейралди виниз акъуддай. Къуй хатадикай хуьн патал ва циз чиркинар ва гьайванар ават тавун патал, ам, виче яд кягъун патал са гъвечӀи тӀекв акъуднавай (гьамни къванцелди кӀевдай) къванцин къаябдалди кӀевдай. Къвалрин яд авай гьавиздин яд, адет яз, еридин жигьетдай накьвадикай хкатзавай целай усал жедай.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Ладан – Кайила, хуш ни галай гум арадал къведай, тарарилай кӀватӀнавай, вич яргъал уьлквейра жедай набататдин кьурурнавай шкьакь. Ладан багьа затӀ тир. Ладандин гум акъудун Алачухда, ахпани Ярусалимдин Ибадатханада къурбанд авунин жуьрейрикай сад тир. Хуш ни галай гьа ихьтин затӀарин маса тӀвар фимиам я.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

Малех – Аманийрин кьилин аллагь, адаз гьакӀ Милхамни лугьудай. Малехаз икрам ийиз, инсанри адаз бязи вахтара гьатта хсуси аяларни къурбанд ийидай. Ихьтин тежрибадал Аллагьди авунвай кӀеви къадагъа алайтӀани, исраилвийрини шумудни са гъилера Ярусалимдилай са акьван яргъа авачир Енамав дереда Малехаз аялрин къурбандар авунай.

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Нуьсрет гун – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва насигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак тир чка – Виче паквилиз акъуднавай фу, гум акъуддай къизилдин къурбанган ва къизилдин чирагъ авай Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин са кӀвал. Паквилерин пак чкадикай пак тир чка пердедалди чара ийидай. Къанундалди Пак тир чкадиз хахам къизилдин къурбангандал ладандик цӀай кутун патал пакамахъ са гъилера ва са гъилерани няниз къведай. Пак тир чкадиз къведай ихтияр тек са хахамдиз авай. Бязи вахтара «пак тир чка» гафар вири Алачухдиз ва я Ибадатханадиз талукьарзава. И манада пак тир чка Аллагь авай кӀвал яз гьисабзавай.

Паквилерин Пак чка – Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин, виче икьрардин сандух эцигнавай, виридалайни чинеба хуьзвай пай яз гьисабзавай. Паквилерин Пак чка пак тир чкадикай чӀехи са пердедалди чара авунвай. Сулеймана эцигай Ибадатханада Паквилерин Пак Чкада гьакӀ малаикрин кӀалубарни акъвазнавай. Къанундалди Паквилерин Пак чкадиз анжах кьилин хахамдивай йиса садра, михьивилиз акъуддай Юкъуз, вири халкь гунагьдикай азад авунин серенжем кьиле тухудайла, къвез жедай.

Песагь сувар Мисри туна хъфидалди, исраилвийри кӀел тукӀун, гьазурун ва тӀуьн лазим тир. Адан иви ракӀарин гуьрцелдин хилеривай гуьцӀна кӀанзавай. ИкӀ къалурнавай кӀвалер 10 лагьай жазадикай хкудзавай, яни Мисрида инсанрин сад лагьайбур тир вири аялар ва гьайванрин балаяр кьиникьикай хуьзвай. ИкӀ хьайила Мисридин пачагьди абур уьлкведай ахъайнай. Песагьди Мисридай эхкъечӀун рикӀел хкизва. Суварин важиб квай пай – песагьдин фу-яд я. Песагьдилай кьулухъ гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай.

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

Реббидин вилик жедай фу – Чеб Алачухдин (гугъуьнайни Ибадатханадин) пак тир чкада авай махсус экӀягъандал эцигдай цӀикьвед тӀили фу. Чувуд чӀалал абуруз פָּנִים לֶחֶם («лехем паним» ва я הַפָּנִים לֶחֶם «лехем хапаним» лугьуда, яни (Реббидин) «чинив гвай фу», гьикӀ лагьайтӀа пак тир чкада Ребби Вич авай ва гьакӀни «пак тир фу». Фар са гьафтедин къене экӀягъандал аламукьдай, идалай кьулухъ абур таза цӀикьвед фалди эвездай. Абур и махсус экӀягъандилай алудайла, тек са хахамриз и фар недай ихтияр авай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Суварин къурбанд – И жуьредин къурбанд Аллагьдихъ галаз хуш рафтарвал хуьн ва Адахъ галаз туьхкӀуьнин ва алакъаяр хъсанарун къейд авун патал тир. Къурбанд ийизвай гьайвандин са пай къурбангандал кудай, муькуь пай лагьайтӀа, къурбанд ийизвай касди, адан хизанди ва хахамди недай.

Тахсир хиве кьунин къурбанд – И къурбанд Аллагьдиз ва я маса касдиз акси гунагь авур инсандилай тахсир алудун патал я.

ТӀили фарин сувар – Чувудрин йикъаргандин сад лагьайди тир Авив вацран (адаз гьакӀ «нисанни» лугьуда) 15-далай 20 лагьай йикъалди къейд ийидай. И сувар Песагьдилай кулухъ гьасятда гатӀунда. Са гьафтеда исраилвийри Аллагьди чеб тади гьалда Мисридай гьакӀ ахкъуднайтӀа рикӀел хкидай. КӀвале гъвар квай недай затӀар хуьдай, ва гьакӀни гъвар квай фу недай ихтияр авачир. Са гьафтедин вахтунда исраилвийри анжах гъвар квачир фу недай. Суварин сад ва ирид лагьай йикъара пак тир кӀватӀ хьунар кьиле фидай ва кьиле тухун патал къалурнавай къурбандар ийидай. ЦӀийи Икьрардин девирда Песагьни ТӀили фарин сувар сад тир сувар яз гьисабдай.

Уримни туммим – Аллагьдин къастунин гъавурда акьун патал гъилик ийизвай затӀар. Абур кьилин хахамдин ва вичизни «дувандин синебенд» лугьудай синебендда жедай. И затӀарин куьмекдалди чип вегьиз жедайди яз гьисабзавай: абурукай сада «эхь», муькуьдани – «ваъ» къалурзавай.

Фан къурбанд – Фан къурбанддин кьилин метлеб кунуг тир: им Аллагьдиз (гьам хахамризни) ийизвай кунуг тир, гзаф вахтара бегьердин гьакъиндай разивал къалурун яз. Фан къурбанд ицӀи ва я чранвай тваррикай, я тушни регъвена чранвай, аквадай гьаларай, чӀемекни ладандик кьелни кутуна какадарнавай тваррикай ибарат тир.

Фиръаван – Къадим девирдин Мисрида гьакимдиз (пачагьдиз) гьа икӀ лугьузвай. Абурукай сада Юсуфан, Якьубан хцин, хатур хуьзвай, муькуьда, Мисридай эхкъечӀдалди абур лукӀвиле авайла, исраилвияр кӀеви зулумдик кутунвай.

Хареб – кил. «Синай».

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хуш ни галай затӀар – Аллагьдиз къурбанд яз Ибадатханада хуш ни гьатун патал кудай, вич тарарилай кӀватӀдай шкьакь.

Чехирдин къурбанд – Жими затӀунин къурбанд – чехир ва я бязи вахтара чӀем къурбангандилай илич авуналди, Аллагьдиз къурбанд авун.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Элкъвей йисарин йис – Мусадин къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, гьар ирид лагьай йисуз чилив ял ягъиз вугана кӀанзавай, ам цана, ципицӀ багъларани атӀана галудунин кӀвалахар кьиле тухвана жезвачир. Гьар са 50-йисуз, анжах са чуьлда ва ципицӀ багълара экъечӀайди нез, чил гьялунин кӀвалахар са йисан вахтуналди акъвазарна ва адалай бегьер кӀватӀ тахвуна кӀанзавай. Идалайни гъейри, инсанрив, идалай вилик абурувай вахтуналди мулкар къакъуднавайтӀа, абурун а мулкар элкъвена вахгузвай. Буржара гьатнавайбурун буржарилай гъил къахчузвай. Элкъвей йисарин суварриз, къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, вири хсусият вичин сифте иесидив элкъвена вахгузвай. Вичи вич кесибвал себеб яз маса исраилвидиз лукӀвиле маса гайи касдиз мад азадвал жагъизвай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана.

Яшурун – «Гьахъ-михьиди» – Исраилдиз шаир-чӀалалди ганвай тӀвар.

Заланвал / Кьадарар - Таврат

Заланвал / Кьадарар - Таврат

Таврат

1. Заланвал

2. КӀеви затар къенен кьадарар

3. Кьери затӀар къенен кьадарар

4. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Заланвал

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа
Киккар | 34 кг
Минегь | 565 г
Шекъел | 12 г
Герагь | 0,5 г

КӀеви затар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Къаб | 1,2 литр
Гъамер | 2,2 литр
Сегьа | 7,3 литр
Эфа | 22 литр
Летек | 110 литр
Гьуьмер | 220 литр

Кьери затӀар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Лаг | 0,3 литр
Гьин | 3,7 литр
Бат | 22 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
Яргъивилин кап | 23 цм
Гьяркьуьвилин кап | 7,5 цм
ТӀуб | 1,9 цм

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2 -Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4 -Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2 -Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим .
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Варцарин тӀварар

Таврат

Варцарин тӀварар

Къецен чарх: варцарин лезги тӀварар

Кьулан чарх: варцарин чувуд тӀварар

Къенен чарх: варцарин урус тӀварар

Ибрагьиман тухумдин тар

Таврат

Ибрагьиман тухумдин тар

Картаяр - Таврат

Картаяр - Таврат

Таврат

1. Мисридикай Къенандиз

2. Къалил луьнья

Мисридикай Къенандиз

Къалил луьнья

Table of Contents

Таврат: ЭхкъечӀун

Таврат

- Сифте гаф

- ЭхкъечӀун

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

Гафарган (Таврат)

- Адам
- Алачух
- Аллагьдин баркалла
- Амин
- Багьал
- Баркалла
- Белген
- Бут
- Варар
- Вири алакьдай Аллагь
- Гунагь
- Гунагьдай къурбанд
- Гуьгьуьл-къурбанд
- Гуьмбет
- Гъилер эцигун
- Гьалтунин Алачух
- Жузам
- Зейтундин чӀем
- Иви
- Исраил
- Исраилдин цӀикьвед тайифаяр
- Исуп набатат
- Киш югъ
- Кумайрин сувар
- Кунуг
- Къанун
- Къенан
- Къуй
- Къурбанган
- Ладан
- Мажуси
- Малаик
- Малех
- Михьи
- Нуьсрет гун
- Пайгъамбар
- Пак
- Пак тир чка
- Паквилерин Пак чка
- Песагь сувар
- Ребби
- Реббидин вилик жедай фу
- Синай
- Суварин къурбанд
- Тахсир хиве кьунин къурбанд
- ТӀили фарин сувар
- Уримни туммим
- Фан къурбанд
- Фиръаван
- Хареб
- Хахам
- ХерупӀ
- Хийир-дуьа
- Хуш ни галай затӀар
- Чехирдин къурбанд
- Чувудар
- Шагьидвилин Алачух
- Шуай
- Элкъвей йисарин йис
- Ягьуд
- Яшурун

Заланвал / Кьадарар - Таврат

- Заланвал
- КӀеви затар къенен кьадарар
- Кьери затӀар къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Варцарин тӀварар

Ибрагьиман тухумдин тар

Картаяр - Таврат

- Мисридикай Къенандиз

- Къалил луьнья